بازآفريني بافت تاريخي‌ـ فرهنگي شهر اروميه جهت تحقق‌بخشي توسعۀ پايدار

مقدمه شهر اروميه از شهرهاي تاريخي‌ـ فرهنگي ايران است. در اين شهر نيز مانند بسياري از شهرهاي ديگر، بافت‌هاي تاريخي‌ـ فرهنگي دچار فرسودگي شده و با مشكلات عديده‌اي روبه‌رو است. در بافت تاريخي‌ـ فرهنگي شهر اروميه درآمد سرانۀ ساكنان كمتر از ميانگين شهري بوده و نرخ بيكاري بالاتر از ساير نقاط شهري است. واحدهاي مسكوني كم‌دوام و تراكم نفر در واحد مسكوني بالاتر از ميانگين شهر است. اين قسمت از بافت شهر اروميه دچار مشكلات زيست‌محيطي متعددي بوده و ميزان برخورداري و دسترسي ساكنان به خدمات شهري و وضعيت زيرساخت‌هاي شهري نامناسب است. بالا بودن سطح ناهنجاري‌هاي اجتماعي و زمينۀ بروز آن نسبت به ميانگين شهري مشهود است. در نهايت هويت تاريخي و فرهنگي در اين بخش از شهر مورد بي‌توجهي قرار گرفته و شأن و منزلت اجتماعي در اين نواحي به‌شدت كاهش يافته كه اين مسئله منجر به جايگزيني اقشار اجتماعي شده است. اين تحقيق به دنبال پاسخ‌گويي به اين سؤال است كه بازآفريني بافت تاريخي‌ـ فرهنگي شهر اروميه تا چه اندازه به تحقق پايداري در بافت مورد مطالعه كمك مي‌كند؟ از اين‌رو، در تحقيق حاضر مهم‌ترين دغدغه و مسئلۀ محقق، پرداختن به بازآفريني بافت فرسودۀ تاريخي‌ـ فرهنگي شهر اروميه است تا با تحليلي بر نقش بازآفريني شهري موجب شناسايي نقاط محروم و ناكارآمد اين قسمت شهر شده و تحقق‌پذيري اصول توسعۀ پايدار شهري در اين نقاط بررسي شود.مواد و روش‌هاتحقيق حاضر به لحاظ ماهيت و محتواي كاري، توصيفي و از نوع پيمايشي است. از طرفي اين پژوهش از نظر هدف، كاربردي است، زيرا اصول و فنون تدوين شده در تحقيق مي‌تواند براي حل مسائل اجرايي و واقعي به كار گرفته شود و كاربرد عملي دارد. از نظر زمان نيز از نوع مقطعي است. براي جمع‌آوري داده‌ها از دو روش مصاحبه عميق و پرسشنامه استفاده شد. جامعۀ آماري پژوهش شامل جمعيت ساكن محدودۀ بافت تاريخي‌ـ فرهنگي شهر اروميه كه ٣١٨١١ نفر است و حجم نمونه براساس فرمول كوكران برابر 380 نفر به دست آمد. براي اندازه‌گيري بازآفريني بافت تاريخي‌ـ فرهنگي از پرسشنامۀ محقق‌ساخته استفاده شد. پرسشنامه در مقياس ليكرت 5 گزينه‌اي تنظيم شده است. اعتبار محتواي پرسشنامه با استفاده از نظرات اساتيد اين حوزه بررسي شد. علاوه بر آن، از روايي سازه‌اي استفاده شد. براي بررسي پايايي سؤال‌ها، از پايايي تركيبي استفاده شد. ابتدا نرمال بودن داده‌ها از آزمون كولموگروف‌ـ اسميرنوف استفاده شد. آزمون سؤال‌هاي پژوهش، مورد بررسي قرار گرفت و پس از تأييد نرمال بودن داده‌ها، از همبستگي پيرسون و تحليل عاملي تأييدي مرتبۀ دوم استفاده شد. محاسبات در محيط نرم‌افزار SPSS و Amos و Smart Pls انجام گرفت.يافته‌هاتحليل عاملي مرتبۀ دوم نشان مي‌دهد بارهاي عاملي تمام شاخص‌هاي بازآفريني شهري پايدار بزرگ‌تر از 0/4 بوده و در سطح احتمال 95 درصد معنا‌دار هستند. ابعاد اجتماعي با بار عاملي 0/91 بيشترين تأثير را در بازآفريني شهري پايدار در بافت مركزي شهر اروميه دارد. پس از آن به‌ترتيب ابعاد فرهنگي با بار عاملي 0/88، ابعاد اقتصادي با بار عاملي 0/83 و ابعاد كالبدي با بار عاملي 0/79، ابعاد مديريتي با بارعاملي 75 و زيست‌محيطي با بار عاملي 0/68 در رديف بعدي قرار دارند. براساس يافته‌هاي حاصل از تحقيق حاضر همۀ شاخص‌هاى كالبدي، اقتصادي، اجتماعي، فرهنگي، زيست‌محيطي و مديرتي داراى رابطۀ معنادارى با متغير وابسته بازآفريني بافت تاريخي‌ـ فرهنگي شهر اروميه هستند و به ترتيب شاخص‌هاي اجتماعي (0/609)، فرهنگي (0/553) اقتصادي با (0/525)، كالبدي با (0/411) مديريتي با (0/382)، زيست‌محيطي با (0/335)، بيشترين تا كمترين تأثير را بر متغير وابسته دار‌ند. بنابراين، همۀ شاخص‌هاى پايداري با توجه به ضريب تعيين (٢R) بر متغير وابسته تأثير دارند. مي‌توان نتيجه گرفت كه بيشترين اثرگذاري به‌ صورت مستقيم و غيرمستقيم مربوط به شاخص اجتماعي با اثر مستقيم 0/609 و غيرمستقيم 0/402 و بعد آن مربوط به شاخص فرهنگي با ثر مستقيم 0/553 و غيرمستقيم 0/375 است.نتيجه‌گيريدليل اصلي انجام حجم قابل توجهي از مطالعات در زمينۀ بازآفريني شهري توسط محققان و برنامه‌ريزان شهري در جهان، اين است كه اين پديده قادر خواهد بود تمامي جنبه‌هاي اقتصادي، فرهنگي، اجتماعي، زيست‌محيطي و كالبدي را در يكپارچه‌سازي ساختار شهر در نظر گرفته و يكپارچه كند. تنوع فرهنگي در شهرهاي ايران بسيار است و اين امر باعث راه‌اندازي يك روند جديد بازآفريني شهري شده و آن ايجاد انگيزه و بهبود پايداري شهري است. شاخص‌هايي كه در اين تحقيق مورد بررسي قرار گرفتند. بايد به طور قابل توجهي در پروژه‌هاي بازسازي شهري آينده در شهر اروميه به‌خصوص در بخش تاريخي‌ـ فرهنگي در اولويت قرار گيرند. شهر اروميه در حوزۀ بازآفريني پايدار شهري از طريق گروه‌هاي فرهنگي حركت يا گرايش فرهنگي مشخص خود را دارد، اما شهرهاي ايران به طور عام و اروميه ضمن بهره‌مندي از اقوام مختلف، همچنان فاصلۀ بسيار زيادي تا بازآفريني پايدار دارند، زيرا زيرساخت‌هاي لازم براي آن فرايند از جمله كاركردهاي فرهنگي‌ـ اجتماعي را ندارند. اين نقش‌ها از تنوع مردمي با ايده‌ها، خواسته‌ها، مشاغل و تأثيرات نوآورانه گوناگون ناشي مي‌شوند. در شهر اروميه، ساكنان، عوامل جدي يا نيروي انساني در برنامه‌ريزي، اجرا و تغييرات نيستند. از اين‌رو سرمايه‌هاي فرهنگي كه پيامد فرايند بازآفريني شهري پايدار است در اين شهر (بافت تاريخي‌ـ فرهنگي) شكل نگرفته است. همچنين، اقوام مختلف در محله‌هاي همگن فرهنگي شهر اروميه هنوز تأثيرات مرتبطي در تغييرات فضايي در آن‌ها ندارند. بنابراين، فرهنگ‌هاي عمومي كثرت‌گرا، مانند فرهنگ‌هاي ايجاد‌شده در ساير كشورها شكل نگرفته و فضاهاي عمومي پايدار در شهرها و به‌خصوص شهر اروميه ايجاد نشده است. يافته‌هاي اين پژوهش مي‌تواند واقعيت‌هاي مهم اجتماعي را براي توسعۀ برنامه‌ريزي بازآفريني در اختيار سياست‌گذاران شهري ايران و شهر اروميه قرار دهد، كه به بهبود سرمايه‌هاي اجتماعي گروه‌هاي فرهنگي‌ـ قومي كمك مي‌كند.