نسبت اراده حق‌تعالي و اختيار انسان‌ها از ديدگاه صدرالدين قونوي

صفت «اراده» يكي از صفات الهي است كه موصوف آن در عالم تعين ثاني است و در قالب حقايق علمي الهي به نام اعيان ثابته ظاهر مي‌شود و در عالم دنيا در مظاهر اين حقايق كه مخلوقاتي مانند انس و جن هستند، تجلي نموده است و در جايگاه يكي از شاخص‌ترين صفات است. آنچه به اهميت موضوع ما مي‌افزايد، انتساب اين وصف از حيثيتي به عالَم الهي و اُلوهيتِ حق‌تعالي است و از جهتي به مظاهر و سايه‌هاي مقام الوهيت و اعيان ثابته كه اعيان خارج از مرتبه و تعين الهي حق يعني انسان‌ها هستند؛ نيز نسبت موجود ميان «اراده حضرت حق‌تعالي» با «اختيار انسان‌ها» است. از كهن‌ترين روزگاران دانش عرفان اسلامي به تعريف و بررسي اين موضوع پرداخته است. در اين جستار نگاهي اجمالي به احوالات شيخ صدرالدين محمد بن ‌اسحاق قونوي و شخصيت ايشان انداخته شده است و از باب اهميت و نياز موضوع مقاله به يكي از مهم‌ترين پايه‌هاي فكري ابن‌عربي و قونوي به نام اعيان ثابته (سرّ القدر عرفاني يا حقايق موجودات در تعين ثاني) كه ظرف وجودي تجلي صفات الهي از جمله «اراده» است، اشاره شده است و به تناسب ارتباط ميان «اعيان ثابته» با «اسماء الهي» به هر دو موضوع نگاهي افكنده شده است؛ نيز دربارۀ كيفيت ارتباط صفات الهي با اعيان ثابته و ارتباطي كه اين صفات و احكام الهي با استعدادات موجود در اعيان ثابته دارند، از نگاه قونوي اشاره شده است. خواهيم گفت قونوي معتقد است بين «اراده و اختيار» انسان‌هاي غيرمحققي كه هنوز به مرتبۀ شهودِ علم الهي يا عالم اعيان ثابته (در تعين ثاني) واصل نشده‌اند، با «اراده» حضرت حق‌تعالي به دليل وجود ترديد و ترددهايي كه در آنها وجود دارد؛ تفاوت وجود دارد. زيرا اين ترديدها كه سرچشمه اختيار و قدرت بر انتخاب است در مورد حق‌تعالي صادق نيست و منتفي است؛ اما آن دسته از ايشان كه به مرتبه تعين ثاني كه موطنِ اعيان ثابته است رسيده‌اند، اراده آنها با اراده الهي يكي است.