فضايل مجرمانه حاكمان، مقايسه ديدگاه ماكياولي و غزالي در خصوص اخلاقي بودن بي ‌رحمي حاكمان

در تاريخ فلسفه اخلاق، هرگاه از واژه فضيلت ياد شده، تعابير تحسين برانگيزي به همراه داشته اما ماكياولي شايد براي نخستين بار از فضايلي براي حاكمان پرده بر‌مي‌دارد، كه نه تنها تحسين برانگيز نيستند كه براي يك مخاطب بيروني نفرت‌انگيز خواهد بود. بنا به تفسير مشهور، ماكياولي وظيفه حكومت حفظ اقتدار و تامين امنيت و رفاه براي مردم است و نه ترويج اخلاق. پس اگر در مقام تعارض بين اين دو قرار گرفتيم، شهريار بي هيچ تاملي بايد اخلاق را قرباني سازد. اين نگاه ماكياولي به مذاق انديشمندان خوش نيامده و لذا ماكياوليسم همواره يك عبارت همراه با تحقير براي كساني بوده كه حاضر شده‌اند براي حفظ قدرت اخلاق را زير پا بگذارند. اما بايد توجه كرد دستورات ماكياولي را اگر در دستگاه اخلاق فايده‌گرا بسنجيم، لزوما غيراخلاقي نيست. در ميان فيلسوفان مسلمان نيز غزالي به ويژه در در نصيحت الملوك توصيه‌هايي مشابه ماكياولي دارد. اگرچه پيشنهادهايي كه غزالي به حاكم مي‌كند گاه از جنس مجرمانه است، ليكن تفاوت در مباني و نوع رويكرد اخلاقي بين ماكياولي و غزالي، سرنوشت متفاوتي را رقم خواهد زد. چون غزالي بر خلاف ماكياولي، فضيلت ‌‌گراست و اتفاقا فايده ‌گرايي را نقد مي‌كند.