باب برزويهِ طبيب و درون‌مايه‌هايِ مانويِ آن

از گذشته تاكنون، ميان پژوهندگان دربارۀ اين‌كه باب برزويهِ طبيب دربردارندۀ آراي مانويان است يا خير و نسبت دادن آن به ابن‌مقفّع كه به مانوي بودن شهره بود، اختلاف نظر است. پژوهش پيشِ رو، با تحليل باب برزويه و قراردادن آن در ترازوي سنجش با آموزه‌هاي مانوي، درپي مشخص‌كردن چنين آموزه‌هايي در باب برزويه است. براي اين هدف، به سه موضوعِ كلان؛ يعني شكاكيتِ ديني، زُهدگرايي و تمثيل‌ها توجه شده است. آنچه از بررسي و تحليل درون‌مايه‌هاي مانوي در ذيل سه‌گانۀ يادشده به دست خواهد آمد، نخست اين‌كه در بحث شكاكيت ديني، گزارۀ گزينشِ ماحصلِ دين‌ها، يعني تعبيرِ «زبدۀ همۀ اديان» در باب برزويه، در پيوند با گزينش‌گري مانويت و استفادۀ ماني از آثار و باورهاي همۀ اديان در جهت ساماندهي كيش خود است. در پيوند آموزه‌هاي زُهدگرايانۀ باب برزويه با عقايد مانوي نيز بايد به آفرينش اهريمنيِ تنِ انسان، آرزويِ رهايي از زندان تن، باور به رنج‌آميز بودن زندگي، ترك همبستري با زن، ترك جادوگري، پرهيز از آزار رساندن به انسان و حيوان اشاره كرد. در موضوع تمثيلات نيز هشدارِ باب برزويه دربارۀ توجه به لذت‌هاي حواس به عنوان مانع اصلي سعادت، در تناسب با آموزه‌هاي مانوي و دنياگريزي آنهاست. با تكيه بر شواهد متني و سنجش آنها با آموزه‌هاي مانوي، در سراسر باب برزويه، بينندۀ مضمون‌هايي هستيم كه در پيوند و همسويي با باورهاي مانوي است