نقد كهن‌الگويي: نظريّه‌ها و رويكردها

نزديك به صد سال است كه نقد كهن‌الگويي در تحقيقات ادبي ـ هنري كاربرد دارد و در ادبيات فارسي نيز، به‌ ويژه از سال ۱۳۸۰ به بعد، پژوهش‌هاي فراواني بر مبناي آن صورت گرفته؛ اما آنچنان ‌كه بايسته است، چه در نظريّه‌ها و چه در روش‌ها، شناخت درستي از آن وجود ندارد و بسياري از مقالاتي كه براساس اين رويكرد انجام شده‌ است، نواقصي دارند كه اصلاح آنها نيازمند نگرشي دقيق به نظريّات و رويكردهاي نقد كهن‌الگويي است. نتايج مكرّر، كژفهمي نظريات، ناروشمندي و ناآگاهي از روش‌هاي نقد كهن‌الگويي، از مهم‌ترين عيب‌هاي پژوهش‌ها و مقالات نوشته‌شده بر مبناي اين رويكرد است. در مقالة حاضر با روش توصيفي ـ تحليلي، نخست خود مفهوم كهن‌الگو و نقد كهن‌الگويي مدّنظر قرار گرفته و تلاش بر رفع ابهام‌هاي آن بوده است؛ سپس قالب‌ها و رويكردهاي گوناگون آن مشخص شده و به مفاهيمي مانند مطالعات يونگي و پسايونگيِ كهن‌الگوها پرداخته شده است. تطوّر كهن‌الگويي، ژرف‌خواني كهن‌الگويي و بررسي بلاغي كهن‌الگوها، رويكردهايي است كه بر مبناي آنها مي‌توان پژوهش‌هايي در نقد كهن‌الگويي نگاشت. همچنين شخصيت‌هاي كليشه‌اي، شخصيت‌هاي اساطيري، نقش‌مايه‌ها و وضعيت‌هاي كهن‌الگويي، آيين‌هاي جمعي، نمادهاي عمومي، سندرم‌هاي فرهنگي يا روان‌‌شناختي و عقده‌هاي روان‌شناختي قالب‌هايي است كه در آنها مي‌توان كهن ‌الگوهاي كشف ‌نشده را كاويد يا بر مبناي آنها متون ادبي ـ هنري را نقد و تحليل كرد.