مطالعۀ طرح و نقوش اُرسي هاي خانه هاي قاجاري تبريز در بستر تحولات معماري (نمونۀ موردي خانه هاي سلماسي، قدكي، مشروطه، حيدرزاده و اميرنظام)

اُرسي‌ها طرح و نقش خاصي دارند كه تحت‌تأثير هنر و معماري زمان خويش و در امتداد سنن هنري دوران اسلامي ايران بوده‌اند، اما باوجود كاربرد وسيع آن در معماري پس از صفوي، در دورۀ قاجار تحت‌تأثير نفوذ و گسترش معماري غربي در ايران و كاربرد گونه‌هاي جديد معماري، طرح‌هاي ارسي‌ها نيز دچار تحولاتي شده و از دورۀ پهلوي رو به فراموشي رفتند. بخش عمدۀ بافت تاريخي مسكوني تبريز، معماري متداول دورۀ قاجار است كه از عناصر پركاربرد آن ارسي‌ها بودند؛ چراكه در اوان برآمدن حكومت قاجاريان، طي زلزلۀ سال 1194 هـ.ق. عمدۀ بافت شهري، غير از چند بناي عظيم تاريخي هم‌چون ارگ‌عليشاه و مسجد كبود، تخريب شد. اين پژوهش به بررسي طرح و نقش‌هاي ارسي‌هاي پنج خانۀ شاخص قاجاري تبريز (سلماسي، قدكي، مشروطه، حيدرزاده و اميرنظام) و سير تحول آن در معماري دورۀ قاجار تبريز پرداخته است. اين بناها متعلق به دورۀ قاجار بوده و در سه بازۀ اوايل، اواسط و اواخر قاجار ساخته شده‌اند. بر اين‌اساس، هدف پژوهش، تبيين اصول و نظام حاكم‌بر تزئين ارسي‌هاي قاجاري در تبريز و سير تحول آن‌ها براساس مطالعه و تطبيق طرح و نقش‌هاي آن‌هاست. براي نيل به اين هدف ارسي‌ها به‌عنوان بخشي از بدنۀ معماري در بستر دگرگوني‌هاي معماري قاجار تحليل شده و علل تحولات رخ‌داده در طرح ارسي‌ها در طول دورۀ قاجار مورد بحث و تحليل قرار گرفته است؛ بنابراين پژوهش پيشِ‌رو درپي پاسخ به اين پرسش‌ها است؛ دلايل ايجاد و سير تحولات در طرح ارسي‌هاي خانه‌هاي قاجاري تبريز چيست؟ نظام مشخص و اصول مشترك حاكم‌بر طرح‌هاي ارسي‌هاي خانه‌هاي قاجاري تبريز چيست؟ در اين پژوهش روش جمع‌آوري داده‌ها، اسنادي و ميداني بوده، به روش توصيفي-تحليلي و تطبيقي بررسي و ارائه شده‌اند. نتايج نشان‌داد كه تنوع نقوش در ارسي‌ها در طول دورۀ قاجار كمتر شده، از عناصر تزئيني آن‌ها كاسته شده و طرح ارسي‌ها ساده‌تر شده‌اند. از دلايل عمدۀ آن، تغيير شيوۀ معماري و استفاده از عناصر غربي در طراحي معماري و نيز پررنگ شدن عناصر جديد در نماي بناهاي قاجار است.