بررسي نقش‌ مايۀ گاو بر روي سنگ ‌نگاره‌هاي تيمرۀ گلپايگان

گلپايگان، نام سرزميني است در شمال‌غربي استان اصفهان كه تقريباً در مركز ايران واقع شده است. رودخانۀ گلپايگان به‌عنوان عاملي مهم در شكل‌گيري فرهنگ‌هاي باستاني در اين منطقه محسوب مي‌شود. محوطه‌هاي باستاني (چغاحسن و لُهرامش) نشان مي‌دهد كه حداقل از هزار‌ پنجم پيش‌ازميلاد اين منطقه زيستگاه گروه‌هاي انساني بوده است و هم‌چنين وجود تعداد بسيار زيادي نقش كند (سنگ‌نگاره) كه طي دوره‌هاي گوناگون، برروي صخره‌هايي از جنس سنگ شيست ايجاد شده‌اند؛ در سراسر اين حوزه، نشاني از تمدني كهن در اين منطقه دارد. ازنظر موضوعي نقش‌مايه‌هاي اين صخره‌ها شامل نقوش: حيواني، انساني، گياهي، نمادين، ابزارها، خطوط و... است. در اين‌ميان نقوش حيواني داراي بيشترين فراواني است و در بين نقش‌هاي حيواني نقش بزكوهي بيش از همۀ نقوش تكرار شده است. يكي از نقش‌هاي كمياب حيواني در اين‌ميان، نقش گاو است كه در دو حالت مختلف كه ظاهراً نشاني از اهلي بودن و وحشي بودن است، تصوير شده‌اند. نشانه‌هاي استفاده از نيروي اين حيوان در حالت اهلي و در امر كشاورزي با نقش‌مايه‌هاي گاوآهن نيز قابل بررسي است. در اين پژوهش به بررسي و تحليل محتواي اين نقش با تكيه‌بر آثار شناسايي شده در اين حوزۀ جغرافيايي و بررسي تاريخي نشانه‌هاي زيست اين حيوان در فلات ايران و مقايسۀ اين نقش برروي سنگ‌نگاره‌هاي ديگر مناطق ايران و ساير هنرهاي تزئيني پيش‌ازتاريخ ايران، پرداخته شده است. در پايان براساس نوع نقوش گاو سعي شده است به يكي از پرسش‌هاي اين پژوهش كه با تكيه بر نقش‌هاي گوناگون گاو، مي‌توان به گاهنگاري نسبي چنين نقوشي دست‌يافت، پاسخ داده شود. براساس اين نقوش اين نتيجه حاصل شد كه آغاز دورۀ مس‌وسنگ مي‌تواند مرز بين دو گاهنگاري نقوش گاو وحشي و اهلي باشد؛ يعني كمترين گاهنگاري نقوش گاوهاي وحشي و بيشترين گاهنگاري براي نقوش گاوهاي اهلي احتمالاً آغاز دورۀ مس‌وسنگ است؛ هم‌چنين كمترين گاهنگاري براي برخي از نقوش گاوهاي اهلي نيز دوران تاريخي و اوايل دوران اسلامي است. ديگر پرسش اين پژوهش، چگونگي ويژگي‌هاي سبكي و گونه‌شناسي نقش گاو است كه در حالت كلي اين نقوش هم به سبك واقع‌گرايانه و هم به سبك تجريدي به‌نمايش درآمده‌اند و دو گونه گاو كوهان‌دار و بدون كوهان با شباهت‌هايي به گونۀ گاو نژاد گلپايگاني شناسايي گرديد.