شاه ‌دز؛ دژِ گمشدۀ اسماعيلي در رشته ‌كوه‌هاي البرز

جنبش اسماعيليۀ نزاري هم‌ دوره با سلجوقيان، خوارزم‌ شاهيان و خلفاي عباسي، با در اختيار گرفتن بخش زيادي از دژها و استحكامات ايران، به ‌ويژه در غرب، شرق و جنوب كوهستان البرز، كومس، ساوه، اصفهان، خوزستان، خراسان و قهستان، شبهِ دولتي ايراني را بنيان نهادند كه مشروعيتِ شيعي هفت امامي داشت و دِژنشيني و دِژسازي ويژگي بارزِ‌ ايشان بود و از اين دژها پايش بر تمامي امور اعم‌از: سياسي، نظامي، اقتصادي و... انجام مي‌گرفت. پژوهش‌هايي كه در زمينۀ شناسايي دژهاي نزاريان شده هنوز پاسخگوي بسياري از پرسش‌ها نيست و در جايگاهِ مشهورترين دژهايشان؛ هم‌چون ميمونِ دِژ، اَردَهَن، اُستوناوَند و...؛ با ديدگاه‌هاي ناهم‌سويي روبه‌رو هستيم و لزوم پژوهش‌هاي متمركز و تخصصي در اين‌زمينه احساس مي‌شود؛ لذا در اين جُستار، هدف اصلي يافتن يكي از اين قلاع گمشده به‌نام «شاه‌دِز» خواهد بود كه بنا به گزارش «جهانگشاي جويني» در نيمۀ سدۀ هفتم هجري‌قمري در مسير لشكريان مغول به فرماندهي «هولاگوخان» در حدود دماوند به قصران و تبرستان قرار داشت. پرسش اصلي پژوهش اين است كه آيا تپۀ سَرقلعۀ لَواسان از دژهاي حدفاصل تبرستان-قَصران با ويژگي‌هاي شاه‌دِزِ گمشدۀ اسماعيلي همخواني دارد؟ فرضيۀ اصلي اين است كه شاه‌دِز همان سَرقلعه در مرز شرقي لَواسان با مازندران است. ‌روش اين پژوهش‌‌ برپايۀ بررسي‌هاي ميداني و مطالعات كتابخانه‌اي است كه پژوهش ميداني بر سه محور جغرافياي تاريخي، داده‌هاي باستان‌شناسي و معماريِ برجا، استوار بود كه در گستره‌اي از جنوب استانِ مازندران تا شهرستان‌هايِ فيروزكوه، دماوند و شميرانات در شمال استان تهران انجام‌گرفت و پژوهش‌هاي كتابخانه‌اي براي بيرون كشيدن سوابق شاه‌دِز و برابرسنجي ويژگي‌هاي محوطه‌هاي برگزيده با گزارش متون تاريخي ضروري بود. با بررسي‌هاي انجام‌شده اين برآيند حاصل شد كه تپۀ سَرقلعۀ لَواسان، همان شاه‌دِز است كه حدفاصل سده‌هاي پنج تا هفت هجري‌قمري پايگاه اسماعيليه در قَصران بود.