بازخواني فرهنگي مفهوم سرزندگي در شهرهاي ايراني

مفهوم سرزندگي سا لهاست مورد توجه پژوهشگران بوده و معيارهايي براي آن ارائه شده است، اما به نظر ميرسد اغلب اين معيارها مفهوم غربي سرزندگي را مدنظر داشته‌اند. در واقع مي‌توان گفت پژوهشگران داخلي به معيارهاي سرزندگي بومي، كمتر توجه كرده‌اند. بنابراين بازخواني، مفهوم سرزندگي براساس داشته‌هاي فرهنگي ايراني امري ضروري است. بدين‌منظور اين پژوهش با استفاده از مفهوم سرزندگي شهري، براساس دو نمونه از آثار مكتوب فرهنگي «ديوان حافظ» و «مدينه الفاضله» ابن عربي، سعي در دسترسي به مفهوم اين مقوله در نگاه ايراني داشته است. اين نگاه با نظر پژوهشگران معاصر داخلي مقايسه و تطبيق داده شده و سپس با نظر محققان غير ايراني مقايسه شده است.چه شباهت‌ها و يا تفاوت‌هايي ميان پيشينۀ فرهنگ ايراني در نگاه به پويايي و سرزندگي شهري مطلوب و آراي صاحب‌نظران فارسي‌زبان و يا غير فارسي‌زبان معاصر در اين زمينه مي‌توان يافت؟بررسي ميزان انطباق آراي صاحب‌نظران ايراني در مقولۀ سرزندگي شهري با پيشينۀ فرهنگ ايراني است.اين مطالعه با رويكردي كيفي به تحليل محتوا در مجموعه داده‌هايي مي‌پردازد كه از مطالعۀ متون كهن فرهنگي ايراني، اطلاعات كتابخانه‌اي، اسنادي و نظر صاحب‌نظران ايراني و خارجي به دست آمده است. روش‌شناسي پژوهش جهت تدوين فرضيه‌هاي اين مطالعه و استخراج مفهوم سرزندگي در شهرهاي ايراني براساس داشته‌هاي فرهنگي آن تدوين شده است. انتخاب محققان معاصر ايراني جهت انعكاس آراي آنها در اين مقاله، براساس ميزان استفاده از نظراتشان در مجامع آكادميك ايران انجام شده است. نظرات ارائه‌شده از اين محققان در آثار آكادميك داخلي استفادۀ بيشتري داشته است. نظرات محققان خارجي نيز اغلب براساس اهميت محقق در مبحث سرزندگي در فضاي فرهنگي غرب و نيز توجه مخاطبان فارسي‌زبان به آراي آنها انتخاب شده‌اند. از مقايسۀ مفهومي تعاريف معاصر درمي‌يابيم كه صاحب‌نظران داخلي تاكنون بيشتر به معيارهاي خرد و كالبدي سرزندگي مانند پياده‌مداري و خوانايي، حيات شبانه، فضاهاي سبز، تنوع و زيبايي‌شناسي توجه داشته‌اند و مهمترين اصل سرزندگي براي آنان ارتقاي كيفيت محيط بوده است. اين در حالي است كه انديشمندان خارجي به معيارهاي كلان سرزندگي نظير پويايي اقتصاد منطقه‌اي، جذابيت جهاني و توريسم، تاب‌آوري، پويايي مناطق شهري، پويايي محله‌ها و مانند اين‌ها توجه داشته‌ و براي آنها ارتقاي كيفيت محيط تنها يكي از ويژگي‌هاي سرزندگي بوده است. تفاوت اين نظريات مي‌تواند نشان‌دهندۀ فرهنگ، نياز و نگرش مردمان در فرهنگ‌هاي متفاوت باشد. علاوه‌براين، برخي از معيارهاي ديگر كه توسط انديشمندان خارجي ارائه شده‌، باعث ارتقاي كيفيت حضور مردم در شهر مي‌شود، در صورتي كه برخي از معيارهاي اصلي ارائه‌شده توسط دانشمندان ايراني (مانند پياده‌مداري)، صرفاً حضور مردم را به‌مثابۀ هدف در نظر مي‌گيرند. اما معيارهايي مانند تعامل مداوم و دوسويۀ مردم با دولت يا رقابت اقتصادي سالم، باعث حضور مثبت و آگاهانه و تأثيرگذار مردم در فضاهاي شهري مي‌شود. زيرا اين حضور است كه باعث جنب‌وجوش، سرزندگي و پويايي در شهر شده است. از طرف ديگر با مطالعۀ رويكرد فارابي و حافظ به سرزندگي شهري مشخص شد نظرات غير ايراني با بخشي از پيشينۀ فرهنگ ايراني در مورد شهر ايده‌آل همپوشاني دارد؛ از جمله مفهوم حس مكان و صلح در شهر مورد نظر حافظ و فارابي. اين مفاهيم در نظرات شهرسازان غربي بسيار تأكيد شده است. شايد تأكيد زياد صاحب‌نظران فارسي‌زبان معاصر بر مفاهيم كالبدي را بتوان نقطه‌ضعفي در مفهوم سرزندگي شهرهاي معاصر ايراني دانست