استدلال اجماع عام و اختلاف‌نظر ديني

مطابق استدلال اجماع عام، اينكه در طول تاريخ بشري افرادي چنين بسيار وجود خدا را تصديق كرده‌اند نشان‌دهنده‌ي آن است كه خدايي در كار است. در فلسفه‌ي باستان سيسرو و سنكا به اين استدلال اشاره و آن را تأييد كرده‌اند. در اين مقاله، دو خوانش از استدلال اجماع عام به دست مي‌دهيم: خوانش مبتني بر بهترين تبيين و خوانش اعتمادبنياد. اين هر دو خوانش با اين چالش مواجه‌اند كه مي‌توان روايتي هم‌طراز اما خداناباورانه از آن‌ها را براي نفي وجود خدا عرضه كرد و نتيجه گرفت اينكه در طول تاريخ بشر افرادي چنين بسيار وجود خدا را نفي كرده‌اند نشان‌دهنده‌ي آن است كه خدايي در كار نيست. پس از طرح اين چالش، آن را از منظر اختلاف‌نظر ديني بازمي‌نگريم و با در نظر داشتن همتايي معرفتي آنان، نتيجه مي‌گيريم فارغ از انتقادهايي كه تاكنون به هر دو خوانش استدلال اجماع عام وارد شده است، صِرفِ اختلاف‌نظر ديني مي‌تواند شاهدي مضاعف باشد بر اينكه هيچ‌يك از روايت‌هاي استدلال اجماع عام نمي‌توانند نتيجه‌ي خود را اثبات كنند. در پايان نشان مي‌دهيم كه گرچه ممكن است طرح استدلال اجماع عام در قالب گونه‌اي تعدي عمل‌گرايانه اين استدلال را تقويت كند، پيمودن اين مسير دشواري‌هايي خاص خود دارد.