تحليل تطبيقي دگرديسي فرم در مساجد فاقد شبستان دوره صفوي و معاصر ايران (موردپژوهي: مسجد شيخ لطف‌الله و مسجد الغدير تهران)

دگرديسي فرم در معماري در يك خط سير تاريخي، معلول عوامل بيشماري بوده است كه در برخي شرايط منجر به تغيير اصول و شاخص‌ها شده است. هدف از تحقيق حاضر بررسي عوامل و ابعاد دگرديسي‌هاي رخ داده در مساجد فاقد شبستان دوره صفوي و معاصر ايران از طريق تحليل قياسي فرم مسجد شيخ لطف‌الله اصفهان و مسجد الغدير تهران است. فرضيه‌هاي مطرح در نيل به اين هدف اين است كه مسجد الغدير تهران و مسجد شيخ لطف‌الله اصفهان به لحاظ ساختار فرمي به يكديگر شبيه هستند و دگرديسي فرمي رخ داده در قالب برخي شاخص‌هاي كالبدي و فضايي مي‌باشد. پژوهش حاضر با استفاده از روش تحليل استدلال منطقي و قياسي به بررسي عوامل دگرديسي كه در لايه‌هاي آشكار و پنهان در شكل‌گيري اين دو اثر نقش داشته‌اند، پرداخته است. نتايج پژوهش حاكي از اين است كه اصول دگرديسي در فرم مسجد شيخ لطف الله به واسطه شاخص هندسه فضايي از طريق چرخش و تغيير جهت و حركت انتقالي توسط عناصر سازه‌اي و كالبدي، ديوارهاي خارجي و اتصال‌‌دهنده فضاهاي داخلي به وقوع پيوسته است، اين در حالي است كه در مسجد الغدير تهران كه در دوره معاصر بنا شده است، اصول دگرديسي نه تنها با چرخش فرمي بلكه با ناديده‌گرفتن و حذف عناصر و المان‌هاي شاخص مسجد از جمله گنبد و مناره صورت گرفته است. ضمن آنكه فرم مستطيل شكل فضاي زير گنبد و فرم هرمي گنبد نيز از ديگر عوامل دگرديسي است.