طبقه‌ بندي و تحليل لقب ‌‌گذاري عامّه در تهران دورۀ قاجار و پهلوي بر مبناي زبان‌ شناسي اجتماعي

در اين مقاله القاب استفاده ‌‏شده در تهران دورۀ قاجار و پهلوي، از كتاب‌‏هاي طهران قديم و تاريخ اجتماعي تهران در قرن سيزدهم از جعفر شهري (باف) بررسي و تحليل شد. هدف اين تحليل بررسي القاب با ديدگاه زبان‏شناسي اجتماعي بر پايۀ اصول نظري طرح‌شده در كتاب درآمدي بر جامعه‌شناسي زبان از يحيي مدرّسي بود. يافته‌‏هاي پژوهش در چهار بخش زير آورده مي‌‏شود: 1. بررسي القاب از منظر كاركرد معنايي: كاركرد معنايي القاب مطابق اين پژوهش به اين شرح است: توصيفي: در اين كاركرد، هدف لقب‌‏گذاري توصيف شغل، لوازم شغل؛ خصوصيات ظاهري و جسمي؛ ويژگي‏‌هاي اخلاقي، روحي و شخصيتي؛ ملازمتي؛ مكان و مذهب و نسب خانوادگي دارندۀ لقب است؛ تكيه‏‌كلامي؛ آييني؛ مناسكي؛ نمايشي، تشبيهي؛ تابو؛ طنز؛ توهيني؛ 2. بررسي القاب از منظر جنسيت: از كلّ القاب پژوهش حاضر، هفده مورد به زنان اختصاص داشت كه از نظر معنايي اين القاب واجد ويژگي‏‌هاي ظاهري و جسماني در ردۀ نخست و مواردي چون شغل و دين در رده‏‌هاي بعدي بودند؛ 3. بررسي القاب از منظر تلفّظ: از آنجا كه القاب در بستر زبان عامه و غيررسمي رواج دارند، در مقايسه با زبان رسمي تغييراتي در تلفّظ آن‌ها رخ مي‌‏دهد كه مطابق پژوهش حاضر، اين تغييرات عبارت‌‏اند از: تبديل مصوّت بلند «آ» به «او»؛ كوتاه‌شدگي (اختصار) و حذف؛ 4. بررسي القاب از منظر زبان: مطابق بررسي، از كلّ القاب مورد پژوهش 37 لقب (بيش از يك پنجم) از زبان‌هاي غيرفارسي وام گرفته شده‌‏اند كه به‌‏ترتيب تعداد، از عربي، تركي، فرانسه و يوناني هستند. وام‌‏گيري از عربي در نتيجۀ تعاملات گستردۀ ديني و سياسي در ادوار مختلف تاريخي است و وام‏‌گيري از زبان تركي، علاوه بر علل اجتماعي چون مهاجرت، در مواردي به‌علّت به‏‌نمايي كلمات بوده است.