ناقوس بوسيدن يا ناقوس كوبيدن؟ دربارۀ بيتي از قصيدۀ ترسائيه

در قصيدۀ مشهور ترسائيه، بيتي وجود دارد كه شارحان و مصحّحان ديوان خاقاني را دچار سردرگمي و ترديد كرده است. پيچيدگي اصلي بيت مورد بحث، اشاره‌اي است كه در آن، «بوسيدنِ ناقوس» به معني كناييِ كافرشدن و خروج از دين اسلام آورده شده است. اشكال اصلي در بيت خاقاني اين است كه در هيچ‌يك از متون قديم، ناقوس بوسيدن نيامده است؛ ضمن اينكه بوسيدنِ ناقوس به عكسِ بوسيدن چليپا و صليب، در دين مسيحي هرگز شيوع و رواج نداشته است. مع‌الوصف، افزون بر سخنان گونه‌گون شارحان ديوان خاقاني، دو مقالۀ مفصّل در نشريات به چاپ رسيده كه نخستين مقاله دربارۀ پيشنهاد تصحيح ناقوس بوسيدن به ناقوس نوشيدن است و دومي در دفاع از اصالت ضبط ناقوس بوسيدن و ردّ مقالۀ نخست نوشته شده است كه البته در هيچ‌كدام از اين دو مقاله حتّي يك شاهد اصيل در متون مختلف براي ناقوس بوسيدن و ناقوس نوشيدن آورده نشده است. در اين تحقيق بر پايۀ برخي شواهد از ديوان خاقاني و نيز ساير آثار ادب فارسي نشان داده شده كه «ناقوس بوسم» در ديوان خاقاني، حاصل گشتگي و تصحيف «ناقوس كوبم» است. در رسم‌الخط كهن چون گاه سركش «ك» و «گ» را نمي‌گذاشتند، اين واج‌ها به‌آساني به «ب» و «ت» و نظاير آن بدل مي‌شده است. همچنين در بخش ديگري از مقاله، توضيحاتي دربارۀ «ناقوس مغان» آورده شده و نمايانده شده است كه مقصود از آن، «كوبيدن هاون» در كيش زردشتيان است كه به‌نوعي اذان آن‌ها قلمداد مي‌شده و نشانۀ دعوت به حضور در مراسم مذهبي بوده است؛ بنابراين، در اضافه‌شدن ناقوس به مغان و گبران، خلط آييني صورت نگرفته و فقط تبديل اسم خاص به اسم عام رخ داده است.