تبيين فضامندي در بناهاي قدسي ايران، نگرشي به محيط داخلي و بيروني مساجد معاصر، مورد مطالعاتي: مسجدالرضا و مسجد الغدير تهران

هنر قدسي در قلب هنر سنتي پنهان است و به طور مستقيم با حقيقت و رمزپردازي الهي ارتباط دارد، ضمن آن‌كه كالبد معماري قدسي را به ذات نهاني متصل مي‌كند. از اين رو هدف پژوهش تبيين فضامندي در مساجد دوران معاصر ايران به واسطه عناصر مادي ادراكات حسي در محيط است تا بتواند كيفيت محيط بيروني مساجد اين دوره را تبيين نمايد. فرضيه مطرح در نيل به اين هدف اين است كه ميان فضامندي و ادراكات حسي رابطه‌اي مستقيم برقرار است و عناصر كالبدي در محيط بيروني مساجد معاصر ايران موجب شكل‌گيري اين فضامندي مي‌شوند. پژوهش حاضر با استفاده از روش تحقيق كيفي، با رويكرد فلسفي و استدلال استقرايي و همچنين استفاده از شيوه گردآوري كتابخانه‌اي و ميداني به اين نتيجه رسيد كه فضامندي در مسجد الغدير و مسجدالرضا تهران بر اساس عناصر فيزيكي واقع در محيط بيروني، نمادها، فرم و حضور انسان در اين فضا، همسو و هم‌اندازه با مجسم نمودن امر مادي مي‌باشد و متناسب با حركت و پويايي در محيط همراه با ادراكات حسي ايجاد مي‌شود. در مسجد الغدير شهر تهران، زائر با فضايي محدود درگير است و در هيچ لحظه از حركت در فضا، تجربه‌ي نويني از حركت در فضا را حس نمي‌كند. در مسجدالرضا شهر تهران نيز محيط بيروني اين مسجد، به دليل نوع فرم و مصالح به‌كار رفته، در جهت بهبود ادراكات حسي زائران از محيط بيروني و سير به عالم عرفان ساخته نشده است و از اين رو براي زائر همچون مسجد الغدير تهران، بازنمايي‌اي از محيط عرفاني را به همراه ندارد. بنابراين در مسجد الغدير تهران و مسجدالرضا تهران، هندسه و حجم‌گرايي اهميت بيش‌تري را نسبت به قبله در جهت سازماندهي فضايي محيط بيروني دارند و لذا با حضور در اين مساجد، مفهوم سرمديت و ازليت به زائران القاء نمي‌شود.