ارزيابي عملكرد اقدام‌هاي آبخيزداري در كاهش فرسايش خاك در زيرآبخيز‌هاي نمونه و شاهد آبخيز معرف خامسان با استفاده از روش سزيم-137

مقدمه و هدف خاك جزئي از هر بوم‌سازه و يكي از با ارزش‌ترين منابع مهم توليد غذا در هر كشور است كه نقش بسزايي در ادامه‌ي حيات بشر دارد. امروزه فرسايش خاك از مهم‌ترين تهديدهاي منابع آب و خاك به‌شمار مي‌آيد و به يكي از مشكلات مهم محيط‌زيستي بشر تبديل شده‌است. خاك از امنيت غذايي و كيفيت محيط‌زيست كه هر دو براي زندگي انسان ضروري هستند، پشتيباني مي‌كند. هدف انجام اين پژوهش ارزيابي عملكرد اقدام‌هاي آبخيزداري در زيرآبخيز نمونه‌ي آبخيز معرف خامسان بود. درياچه‌ي سد مخزني گاوشان در تراز بيشينه تا خروجي آبخيز خامستان عقب‌نشيني كرده‌است. اين موضوع سبب‌شده فرسايش خاك حاصل از اين آبخيز مستقيماً و با طي كم‌ترين فاصله وارد درياچه سد گاوشان شود؛ از‌اين‌رو ارزيابي عملكرد اقدام‌هاي انجام‌شده در اين آبخيز به‌ويژه براساس نقشه‌ي توزيعي فرسايش و رسوب امري بسيار مهم مي‌باشد.مواد و روش‌هامرحله‌ي اول اندازه‌گيري فرسايش خاك با استفاده از سزيم-137، انتخاب منطقه‌ي شاهد يا مرجع است. از نقشه‌هاي شيب و كاربري زمين‌ها براي تعيين نهايي نقاط نمونه‌برداري در اين پژوهش استفاده شد. پس از اندازه‌گيري فعاليت سزيم-137 (بكرل در كيلوگرم خاك)، براي محاسبه‌ي فرسايش خاك نياز به موجوديت سزيم-137 در هر مترمربع نمونه‌ي خاك است. فعاليت سزيم-137 نقاط مرجع با درصد سزيم-137 باقي‌مانده در نقاط پژوهش مقايسه شد. اگر فعاليت سزيم-137 نمونه‌هاي خاك كم‌تر از فعاليت در نيم‌رخ مرجع بود ازدست‌رفتن خاك و فرسايش رخ داده ‌است. افزايش فعاليت سزيم-137 در نمونه‌هاي خاك در مقايسه با نيم‌رخ مرجع بيان‌گر انتقال خاك به محل نمونه‌برداري خاك بود و به عنوان محل رسوب‌گذاري در نظر گرفته شد.  نتايج و بحثنتايج مقايسه‌ي نقاط همانند در كاربري مرتع در هر دو زيرآبخيز نمونه و شاهد نشان داد كه شرايط رسوب‌گذاري بر فرسايش غالب است. اندازه‌ي رسوب‌گذاري در كاربري مرتع همراه با اقدام‌هاي آبخيزداري (بانكت‌بندي، بذرپاشي و قرق) در زيرآبخيز نمونه با شيب 30-20% بيش‌تر از مرتع با همان ويژگي‌ها در زيرآبخيز شاهد بود. در كاربري مرتع همراه با اقدام‌هاي آبخيزداري در شيب بيشتر از 60-30 % شرايط فرسايشي غالب‌بود، اما فرسايش در شرايط حفاظت‌شده در مقايسه با نقطه‌ي همانند در زيرآبخيز شاهد كم‌تر بود.نتيجه گيري و پيشنهادهانتايج اندازه‌ي فرسايش و رسوب‌گذاري در هر دو زيرآبخيز نمونه و شاهد در كاربري مرتع با شيب 30-20 % نشان داد كه شرايط رسوب‌گذاري غالب است. اما اندازه‌ي رسوب‌گذاري در مرتع همراه با اقدام‌هاي آبخيزداري در زيرآبخيز نمونه افزايش 65.1445 درصدي را در مقايسه با مرتع بدون اقدام‌هاي حفاظتي در زيرآبخيز شاهد نشان داد كه اين يافته گوياي تأثير مثبت اقدام‌هاي آبخيزداري در مراتع زيرآبخيز نمونه با شيب 30-20 % است. اين يافته نشان‌دهنده‌ي اثر ويژه‌ي بانكت‌بندي بر افزايش تله‌اندازي رسوب كاهش حجم و سرعت رواناب و در نتيجه كاهش قدرت انتقال رسوب است. همچنين در شيب 60-30 % نيز اگرچه در هر دو زيرآبخيز نمونه و شاهد شرايط فرسايش غالب بود، اما اقدام‌هاي آبخيزداري در كاربري مرتع در زيرآبخيز نمونه در مقايسه با نقطه‌ي همانند در زيرآبخيز شاهد كاهش 57.28 درصدي اندازه‌ي فرسايش خاك را نشان داد. با توجه به عملكرد مثبت اقدام‌هاي آبخيزداري به‌ويژه بانكت‌بندي، پيشنهاد مي‌شود از اين اقدام در ساير آبخيزهاي مشابه با آبخيز معرف خامسان نيز استفاده شود.