ارزيابي مدل هاي پيشنهاديFAO براي برآورد تبخير-تعرق گياه مرجع در آبخيز حاجي آباد هرمزگان

مقدمه و هدف در چند سال اخير بروز خشكسالي ها موجب‌شده است تا منابع آب در دسترس دشت ها و آبخيزهاي جنوبي كشور، به ويژه آبخيزهاي استان هرمزگان، به طور فزاينده اي كاهش يابد و افزون‌بر تغيير بوم شناسي (زيست بوم) آن ها، امنيت غذايي كشور را با خطر جدي مواجه نمايد. هم‌زمان با تلاش براي يافتن منابع آب جديد، اصولي ترين راه مقابله با كمبود آب، استفاده ي مناسب و مؤثر از منابع آب موجود است كه به نوبه‌ي خود مستلزم آگاهي از تبخير-تعرق يا نياز آبي گياهان است. تبخير-تعرق گياهان معمولاً به دو روش مستقيم و غيرمستقيم محاسبه مي شود. در روش غيرمستقيم تبخير-تعرق گياه مرجع (ET0) كه بيانگر اثر آب و هوا بر تبخير-تعرق است با استفاده از مدل هايي كه از يك يا چند ويژگي آب و هوايي استفاده مي كنند تخمين‌زده مي شود، سپس (ET0) در ضريبي به نام ضريب گياهي كه منعكس كننده ي ويژگي‌هاي گياه است ضرب مي‌شود تا تبخير-تعرق به دست آيد. نتايج پژوهش هاي گذشته نشان دهنده ي تفاوت اندازه‌ي دقت و همخواني مدل هاي برآورد (ET0) در آبخيزها و مناطق مختلف است. بنابراين، اگر از هر يك از اين مدل ها بدون ارزيابي اندازه‌ي هم‌سنجي و دقت آن ها در هر آبخيز استفاده شود امكان بروز خطا در برآورد اندازه‌ي ((ET0  و به دنبال آن نياز آبي گياهان افزايش مي يابد كه اين امر هرگونه برنامه ريزي براي آينده ي آبخيز را با مشكل مواجه مي كند. بنابراين، هدف اين پژوهش ارزيابي دقت و كارايي مدل هاي پيشنهادي FAO در آبخيز حاجي آباد هرمزگان مي‌باشد.مواد و روش‌هااين پژوهش به مدت چهار سال در آبخيز حاجي آباد هرمزگان انجام شد. تبخير-تعرق گياه مرجع (چمن) با استفاده از يك دستگاه لايسيمتر زهكش دار به طور هفتگي اندازه گيري شد. به اين منظور، در سال اول آزمايش، در مركز زميني به مساحت 2 هكتار با كاربري كشاورزي كه نماينده ي اين آبخيز بود يك دستگاه لايسيمتر زهكش‌دار مربع شكل به ابعاد 3×3 متر و عمق 190سانتي متر نصب شد. سپس به مدت سه سال، در پيرامون و درون لايسيمتر با مساحت 900 متر، چمن رقم برموداگراس (Cynodon dactylon L.) كشت شد و پس از اين كه پوشش كاملي روي زمين ايجاد شد و بلندي چمن حدود هشت سانتي متر شد، تبخير-تعرق آن به طور هفتگي و به روش بيلان آبي اندازه‌گيري شد. همچنين تبخير-تعرق گياه مرجع با استفاده از مدل‌هاي پيشنهادشده‌ي فائو شامل پنمن اصلاح‌شده، بليني-كريدل اصلاح‌شده، تشعشع، تشتك تبخير و پنمن- مانتيث برآورد شد و با داده‌هاي اندازه گيري‌شده به‌وسيله‌ي لايسيمتر مقايسه شد و با استفاده از وايازي خطي، درصد خطاي برآورد فصلي (سالانه) تبخير-تعرق و جذر ميانگين مربعات خطا، بهترين مدل ها براي آبخيز حاجي آباد هرمزگان تعيين و پيشنهاد شد.نتايج و بحثاندازه‌ي فصلي (ET0) اندازه گيري‌شده‌ با لايسيمتر 2729/8 ميلي متر بود. اندازه‌ي  (ET0)برآوردشده با روش مدل هاي پنمن اصلاح‌شده، بليني-كريدل اصلاح‌شده، پنمن- مانتيث، تشعشع و تشتك تبخير به ترتيب 3405/0، 2695/2، 2868/0، 2789/2 و 2054/6 ميلي متر بود. مقايسه ي داده‌هاي برآوردشده‌‌ با مدل هاي مزبور با داده‌هاي اندازه گيري‌شده‌ي لايسيمتر (2729/8 ميلي متر) نشان داد كه مدل هاي پنمن اصلاح‌شده، پنمن- مانتيث و تشعشع، اندازه‌ي تبخير-تعرق گياه مرجع را به ترتيب 24/7، 5/1 و 2/2 % بيش از اندازه‌گيري‌هاي لايسيمتر برآورد كرده‌اند. مدل‌هاي تشتك تبخير و بليني-كريدل اصلاح‌شده اندازه‌ي تبخير-تعرق گياه مرجع را به ترتيب 27/7 و 1/3 % كمتر از اندازه‌گيري‌هاي لايسيمتر برآورد كرده اند. در بيشتر دوره ها مقايسه‌ي داده‌هاي هفتگي نشان داد ميانگين روزانه‌ي (ET0) با استفاده از مدل‌ پنمن اصلاح‌شده و تشتك تبخير فائو به‌ترتيب بيشتر و كمتر از اندازه گيري‌هاي لايسيمتر برآورد شده‌اند. در دوره هايي كه اندازه‌هاي (ET0) كوچك‌تر از 7 ميلي متر در روز متر بوده است (بيشتر در فصل هاي پاييز و زمستان)، مدل تشعشع، اندازه‌ي تبخير-تعرق را بيشتر از اندازه گيري‌هاي لايسيمتر برآورد كرد و در ماه هاي گرم سال كه اندازه‌هاي  (ET0)بزرگ تر از 10 ميلي متر در روز متر بوده است (تابستان) تبخير-تعرق را كمتر از اندازه‌ي واقعي برآورد كرد. نتيجه گيري و پيشنهادهانتايج اين پژوهش نشان داد، مدل‌هاي بليني-كريدل و پنمن- مانتيث فائو، به ترتيب (ET0) را با دقت بيشتري برآورد كردند و به عنوان مناسب‌ترين مدل‌ها براي آبخيز حاجي آباد و مناطق با شرايط اقليمي مشابه پيشنهاد شدند. البته مدل بليني-كريدل در مقايسه با مدل پنمن-مانتيث به اطلاعات و ويژگي‌هاي اقليمي كمتري نياز داشت كه در مناطق با داده هاي اقليمي محدود نيز مي تواند استفاده شود.