تأثيرپذيري گوته از قرآن در ديوان غربي ـ شرقي

بي‌گمان ادبيات تطبيقي ارتباط تنگاتنگي با مطالعات ترجمه دارد و دست كم در يكي از قلمروهاي آن، بررسي تأثيرات ادبي بين فرهنگ‌ها و ادبيات‌هاي مختلف، اين ارتباط ملموس‌تر و جدي‌تر است. نويسندۀ بلندآوازۀ آلماني، گوته، از دوران دانشجويي به مشرق زمين، در معناي وسيع كلمه، علاقه‌مند بود و در اين باره پيوست آثاري را به زبان‌هاي مختلف اروپايي مطالعه مي‌كرد. در خلال اين مطالعات بود كه وي با كتاب آسماني مسلمانان، قرآن، نيز آشنا شد و شديداً تحت تأثير آن قرار گرفت. اين تأثيرپذيري در برخي از اشعار او به ويژه در جامع‌ترين دفتر شعرش، ديوان غربي ـ شرقي (1819)، كاملاً مشهود است. جستار حاضر بر آن است كه از طريق مباني نظري ادبيات تطبيقي، قلمرو مطالعات تأثير و تأثر، و با تكيه بر مستندات و شواهد تاريخي اين تأثيرپذيري را بررسي كند. چنان كه خواهد آمد، گوته به مدد ترجمه بود كه متني مختلط آفريد و از رهگذر آن الفاظ، عبارات، تصاوير و مضامين جديدي به اثرش افزود. در ابتدا نشان داده‌ايم كه وي چگونه و از رهگذر چه كساني با قرآن كريم آشنا شد و چه ترجمه هاي از اين اثر را در اختيار داشت. در ادامه افزون بر دفترهاي دوازده‌گانۀ ديوان غربي ـ شرقي، موخرۀ نسبتاً بلند آن نيز بررسي شده، و تقريباً تمام تأثيرپذيري‌ها و اقتباس‌ها استخراج و آياتي را كه سرچشمۀ الهام او بوده نيز ذكر شده است.