تحليل و بررسي خلاقيت به مثابه اصل غايي در فلسفۀ وايتهد

آلفرد نورث وايتهد (1861-1947) بر اين باور است كه در هر نظام فلسفي يك امر غايي وجود دارد كه اساس آن به شمار مي آيد. در فلسفۀ ارگانيسم او، كه اصالت را به صيرورت و پويش مي دهد، اين امر غايي عبارت است از خلاقيت. اما وقتي در اين زمينه به سراغ آثارش مي رويم درمي يابيم كه به رغم اهميت اين موضوع، او مقصود خويش را به روشني بيان نكرده است. نوشتار حاضر با نظر به اهميت اين موضوع، تلاشي است در جهت: يكم، توصيف و تحليل خلاقيت به مثابه اصل غايي و روشن ساختن عمده مشخصه هاي آن. دوم، نقد تفسيرهاي كثرت گرايانه و وحدت گرايانه از خلاقيت و ارائۀ تفسيري ديگر از خلاقيت كه مبتني بر وحدت در عين كثرت باشد. سوم، بررسي رابطۀ خلاقيت با خدا در آثار وايتهد و نشان دادن اينكه قرائت وايتهد از وجود خدا در چهارچوب نظام پويشي اش (به خصوص در پويش و واقعيت)، ايجاب مي كند خدا و خلاقيت متمايز از هم باشند اما در عين حال به هم وابسته. چهارم، استخراج پاره اي از پيامدهاي مهم الهياتي خلاقيت به مثابه امر غايي و نقد ديدگاه وايتهد بر اساس تمايز بين خلاقيت جهان شناسانه و خلاقيت هستي شناسانه كه حاكي از اين است كه خلاقيت مورد نظر وايتهد عمدتاً از سنخ خلاقيت جهان شناسانه است و قابليت تبيين آن در محدودۀ طبيعت مي گنجد.