چيستي «گزاره‌هاي نخستين» در فلسفه‌ي ارسطو و نسبتِ آن با بديهياتِ شش‌گانه

مسئله‌ي اساسيِ اين پژوهش تحليلِ ماهيّتِ گزاره‌هاي نخستين(τἀ πρῶτον) در فلسفه‌ي ارسطو و هدف از آن كشفِ نسبتِ اين گزاره‌ها با بديهيّاتِ شش‌گانه و نقدِ آن است. ارسطو در تحليلِ پَسين، گزاره‌هاي نخستين را در در پاسخ به مسئله‌ي تسلسلِ معرفتي، مطرح مي‌كند. اين گزاره‌ها با دو ويژگي شناخته مي‌شوند: 1- متعلَّقِ معرفت‌اند و شروطِ آن همچون كليّت و ضرورت را دارا هستند 2- هيچ ميانجيِ اثباتي ندارند. در اين پژوهش آشكار مي‌گردد نسبتِ گزاره‌هاي نخستين در فلسفه‌ي ارسطو با بديهيّات دوره‌ي اسلامي عموم و خصوصِ مطلق است؛ بدين‌معنا كه بديهيّات اعمّ از اين گزاره‌ها هستند؛ امّا از طرفي گزاره‌هاي نخستين در فلسفه‌ي ارسطويي اعمّ از «اوليّات» در دوره‌ي اسلامي هستند. ارسطو از بينِ بديهيّاتِ شش‌گانه، دو دسته از آنها يعني اوليّات و فطريّات را در ذيلِ گزاره‌هاي نخستين مي‌گنجاند. اخراجِ محسوسات و متواترات از دايره‌ي گزاره‌هاي نخستين به دليلِ فقدانِ شروطِ معرفت و اخراجِ تجربيّات و حدسيّات به دليلِ اثبات‌پذيري و علّت‌داشتنِ آنهاست. در فلسفه‌ي ارسطويي سلسله‌ي عِلل گزاره‌هاي تجربي نمي‌تواند تا بي‌نهايت ادامه پيدا كند؛ امّا وي در بيانِ اصولِ اثبات‌ناپذير طبيعت و روشن كردنِ سنخِ آنها ناكام است. همچنين عدمِ ارائه‌ي ملاكِ مناسبي براي تشخيصِ گزاره‌هاي نخستين از ساير گزاره‌ها نظامِ منطقي-فلسفي وي در بابِ ساختارِ «دانش‌هاي برهاني» را دچار چالشِ جدّي مي‌كند.