ظرفيت ‌سنجي تفسير موضوعي در توليد علوم انساني اسلامي

علي‌ رغم غلبۀ نگرش فلسفي در رويكردهاي انتقادي به علوم انسانيِ مدرن كه چندين دهه است در جهان اسلام و در ايران بسيار رايج شده است، همچنان فقدان رويكردهاي قرآني در توليد علوم انساني قرآن‌بنيان احساس مي‌شود. در اين راستا به نظر مي‌رسد كه مي‌توان از ظرفيت روش تفسير موضوعي براي ورود قرآن كريم به ساحت علوم انساني بهره جست. تفسير موضوعي با توجه به درون يا برون‌قرآني بودن موضوع آن، در نقد ساختار دانش مدرن و تحقيقات علوم و همچنين توليد علوم انساني اسلامي، كاركردهاي متعددي دارد. از تفسير موضوعيِ درون‌قرآني مي‌توان در جهت «نقد مبناييِ» مباني عام علوم انساني ـ مباني معرفت‌شناسي، ارزش‌شناسي، هستي‌شناسي و انسان‌شناسي‌ـ و همچنين ابتناء و پي‌ريزي علوم انساني بر پايۀ مباني به دست‌آمده از قرآن كريم بهره برد. از تفسير موضوعي برون‌قرآني مانند رويكرد استنطاقي شهيد صدر براي پاسخ‌دهي به مسئله‌هاي علوم انساني استفاده مي‌شود كه اين فرايند با چالش‌هايي از جمله پيچيدگي و چندتباري «موضوعِ» علوم انساني مواجه است كه در اصطلاحات مدرن اين حوزه وجود دارد. براي حل اين مسئله، در مواردي مي‌توان به منظور فرايندشناسي تغيير مؤلفه‌هاي مفهوم مدرن از رويكرد «تاريخ انگاره» و همچنين از رويكرد «تحليل موضوع» به مؤلفه‌هاي معنايي بهره جست و با تجزيۀ دقيق آن موضوع به چند مؤلفه نشان داد كه مؤلفه‌ها لزوماً محصول عصر مدرن نيستند و مي‌توان آن‌ها را در قرآن كريم پي‌جويي نمود. سپس از «تركيب» نتايج به دست‌آمده بر اساس تفسير موضوعي، به ديدگاه قرآن كريم نسبت به موضوع مدرن در حوزۀ مورد نظر دست يافت.