تأثير اسيد ساليسيليك بر پارامترهاي فيزيولوژيكي و فيتوشيميايي گياه چاي‌ترش (Hibiscus sabdariffa L.)، تحت تنش كمبود آب

سابقه و هدف: چاي‌ترش با نام علمي Hibiscus sabdariffa L. گياهي است كه در بسياري از مناطق دنيا كاشته مي‌شود. چاي‌ترش به‌عنوان يك گياه دارويي در طب سنتي نقاط مختلف دنيا براي كنترل و درمان بيماري‌ها و مشكلات جسمي استفاده شده است. اين اثرهاي درماني به وجود مواد مؤثره‌اي مانند كارتنوئيدها، اسيدهاي چرب و تركيبات فنولي مانند فنوليك اسيدها و فلاونوئيدها مرتبط مي‌باشد. يكي از مرسوم‌ترين روش‌ها براي تحريك كردن گياهان مختلف براي توليد مواد مؤثره بيشتر، قرار دادن آنها در معرض يكي از انواع تنش‌ها، مانند خشكي يا شوري، به همراه استفاده از محرك‌هاي رشد گياهيست. در اين مطالعه تأثير ساليسيليك اسيد بر ميزان محتواي فيتوشيميايي و انواع خواص بيولوژيكي گياه چاي‌ترش در شرايط كم‌آبي، بررسي شد.مواد و روش‌ها: اين آزمايش به صورت فاكتوريل بر پايه طرح كاملاً تصادفي، شامل دور آبياري در سه سطح 3 روز (D1)، 5 روز (D2) و 7 روز (D3) و محلول‌پاشي با ساليسيليك اسيد در سه سطح (صفر (SA0)، 0.75(SA1) و 1.5 (SA2) ميلي‌مولار، در 3 تكرار در گلخانه تحقيقاتي دانشگاه بين‌المللي امام خميني (ره) انجام شد. بذرهاي مورد نياز براي كشت، از شركت پاكان بذر اصفهان تهيه شد. اعمال تنش خشكي با آبياري در فواصل زماني 3، 5 و 7 روز در مرحله 4 برگي گياهان شروع شد و محلول‌پاشي گياهان با ساليسيليك اسيد در مرحله شش برگي و 3 روز قبل از شروع تيمارهاي آبياري انجام گرديد. براي تعيين سطح پايداري و پراكسيداسيون ليپيدي غشاء، به‌ترتيب اندازه‌گيري مقدار نشت الكتروليت و سطح مالون دي آلدئيد انجام شد. همچنين اندازه‌گيري مقدار پرولين و فعاليت سه آنزيم آنتي‌اكسيداني پراكسيداز، كاتالاز و آسكوربيت پراكسيداز نيز در نمونه‌هاي مختلف انجام شد. همچنين مقدار تام تركيبات فنولي، فلاونوئيدي و آنتوسيانيني به‌عنوان اصلي‌ترين متابوليت‌هاي ثانويه گياه چاي‌ترش نيز اندازه‌گيري شد. به‌عنوان خاصيت بيولوژيكي و دارويي نيز خاصيت مهاركنندگي راديكال‌هاي آزاد DPPH و آنزيم آلفا-گلوكوزيداز ارزيابي گرديد. براي تجزيه‌وتحليل داده‌هاي بدست آمده از نرم‌افزار آماري SAS نسخه 9.4 استفاده شد. مقايسه ميانگين‌هاي بدست آمده به‌وسيله روش آزمون چند دامنه‌اي دانكن و در سطح 5% انجام گرديد.نتايج: نتايج نشان داد كه هر دو پارامتر ميزان نشت الكتروليت و مقدار مالون دي آلدئيد با افزايش سطح خشكي اعمالي بر روي گياه چاي‌ترش، به شكل معني‌داري افزايش يافت و اعمال تيمار ساليسيليك اسيد به‌طور كلي منجر به كاهش سطح هر دو شاخص شد. همچنين بيشترين مقدار پرولين در گياهان رشد كرده تحت تيمارهاي بالاترين سطح خشكي و محلول‌پاشي ساليسيليك اسيد بود. فعاليت هر سه آنزيم آنتي‌اكسيدان با شدت گرفتن سطح خشكي اعمال شده و بالا رفتن غلظت محلول‌هاي ساليسيليك اسيد افزايش يافت. همچنين بالاترين مقدار محتواي فنولي و آنتوسيانيني چاي‌ترش، در نمونه‌هاي اسپري شده با محلول 1.5 ميلي‌مولار سالسيليك اسيد مشاهده شد. براساس روند تغييرات ايجاد شده در مقدار آنتوسيانين گياه چاي‌ترش مي‌توان ديد كه افزايش شدت سطح كم‌آبي اعمالي نيز باعث بيشتر شدن مقدار اين تركيب در گياه مي‌گردد. بالاترين قدرت ضدراديكالي DPPH در نمونه‌هاي چاي‌ترش رشد كرده تحت بالاترين شدت خشكي و غليظ‌ترين ساليسيليك اسيد (61.93%) مشاهده شد. در تمامي رژيم‌هاي آبياري نيز بالاترين قدرت آنتي‌اكسيداني در نمونه‌هاي تيمار شده با غليظ‌ترين محلول ساليسيليك اسيد ديده شد. براساس نتايج بدست آمده بالاترين قدرت مهار آنزيم آلفا-گلوكوزيداز با 69.2% و 67.7% به نمونه‌هاي گياهي رشد كرده در بالاترين سطح خشكي اعمالي كه به‌ترتيب محلول‌هاي 1.5 و 0.75 ميلي‌مولار ساليسيليك اسيد بر روي آنها اسپري شده است، مربوط مي‌باشد.نتيجه‌گيري: نتايج بدست آمده از اين تحقيق نشان داد كه استفاده از ساليسيليك اسيد به‌عنوان يك تنظيم‌كننده رشد مي‌تواند با تأثير بر محتواي متابوليتي به‌ويژه متابوليت‌هاي ثانويه مانند تركيبات فنولي و فلاونوئيدي و آنتوسيانيني و بالا بردن پارامترهاي دفاعي مانند فعال كردن آنزيم‌هاي آنتي‌اكسيداني و افزايش مقدار تركيبات اسموليتي مانند پرولين، به گياه چاي‌ترش كمك مي‌كند كه مقاومت بيشتري در برابر تنش خشكي داشته باشد و اثرهاي منفي اين نوع تنش را بر روي اين گياه تقليل ‌دهد.