بررسي ميزان تأثيرپذيري ابوالعز جزري (د. 602ق/1205م) از ايده‌هاي بني موسي بن شاكر (قرن 3ق/9م) در طراحي فواره هاي خودكار

مبحث فواره‌هاي خودكار يا فواره‌هايي كه بدون دخالت عامل خارجي در فواصل زماني مشخص تغييرشكل مي‌دهند، يكي از موضوعاتي است كه در كتاب‌هاي حيل دورۀ اسلامي (معادل تقريبي مهندسي مكانيك) آمده است. اولين نمونه‌ها از اين نوع فواره را بني موسي بن شاكر (قرن 3ق/9م) در كتاب الحيل خود آورده‌اند. ظاهراً اين طرح‌ها مستقل از ميراث يوناني و حاصل نبوغ و تفكر بني موسي بن شاكر بوده است. پس از بني موسي، ابوالعز جزري (د. 602ق/1205م) در بخش فواره‌هاي خودكار كتاب خود، الجامع بين العلم و العمل النافع في صناعة الحيل، ضمن ايراد گرفتن از طرح‌هاي فوارۀ بني موسي، نمونه‌هاي جديدي از اين نوع فواره ارائه كرده است. به‌رغم تفاوت ظاهري طرح‌هاي جزري با فواره‌هاي توسط بني موسي و تأكيد جزري بر الگو نگرفتن از روش‌هاي آنان در طراحي فواره‌ها، به نظر مي‌رسد كه وي تا حد زيادي تحت تأثير ايده‌هاي آنان بوده است. در مقالۀ حاضر ضمن شرح مختصري از فواره‌هاي خودكار در دو كتاب مذكور، ميزان اين تأثيرپذيري بررسي مي‌شود.