نسبت دوره فاطميان و تاريخ تمدن اسلامي: تأملي نظري

دوره فاطميان (297-567ه‍) در تاريخ تمدن اسلامي چه جايگاهي دارد؟ با آن‌كه در تاريخ سياسي و مذهبي اسلام اين دوره كم‌وبيش دوره‌اي مهم محسوب مي‌گردد، در مطالعات تمدن اسلامي جايگاه چندان روشن و برجسته‌اي براي آن در نظر گرفته نمي‌شود. در واقع، تمركز بر دوره و سرزميني خاص در مطالعات تمدني و به صورت مشخص عراق عصر عباسي مانع از ترسيم جايگاه تمدني مراكز ديگر هم‌عصر با آن يا تمدن‌واره‌هاي مهم ذيل تمدن اسلامي از جمله تمدن دوره فاطميان شده‌است. ازاين روي شايسته است نسبت اين دوره با تاريخ تمدن اسلامي بازخواني و تبيين شود. براي انجام اين مهم در اين مطالعه از روش تبيين تاريخي با رويكرد نظري‌-‌مفهوميِ تكثرگرايي مراكز تمدني استفاده شده‌است. با توجه به تطبيق روزگار فاطميان با اهم الزامات يك دوره تمدني به مانند استقرار دولتي قدرتمند به‌عنوان اداره كننده و حافظ امنيت جامعه، قلمرو سياسي و تمدني گسترده از مغرب تا شام، به‌انضمام حجاز و يمن با مركزيت و محوريت مصر به‌عنوان بستر جغرافيايي مطلوب و نيز جامعه انساني فعال و مولد ثروت مادي و معنوي مي‌توان از دوره‌اي موسوم به تمدن اسلامي در دوره فاطميان سخن گفت. همچنين به‌واسطه كوشش‌هاي حاكمان فاطمي در عرصه تمدن‌سازي و ارتقاء جايگاه مصر به‌عالي‌ترين جايگاه از نظر فرهنگي و تمدني در دوره اسلامي حتي مي‌توان از تمدن عصر فاطمي يا تمدن فاطميان نيز ياد كرد.