تجلي ذاتي خدا در كائنات به روايت عهد عتيق و قرآن با تكيه‌بر تفاسير عرفاني قرن سيزدهم ميلادي و قرن هفتم هجري

يكي از راه‌هاي شناخت خداوند، از طريق درك تجلي ذاتي خدا در كائنات است كه به كمك اسماء و صفات و افعال حاصل مي شود. يهوديان به‌رغم پايبندي به توحيد در متون ديني و معتبرشان، بعضاً تمثل و تجسد را به ذات الهي نسبت داده‌اند درحالي‌كه قرآن كريم باوجود پذيرش تمثل براي برخي موجودات، تمثل و تجسد را براي ذات‌خداوند نفي مي كند و قائل به تجلي ذاتي در تمام خلقت است. خدا در عهد عتيق با اسامي متعددي معرفي‌شده و در مواردي صفات انساني دارد و بر يهوديان به طرقي ملموس، متجلي مي‌شود. حضور خداوند در سراسر عهد عتيق با عنوان «شخينه» به‌مثابه مخلوقي جداي از خداوند به بندگان اعلام‌شده و حضور خداوند در بين مردم به حضور شخينه مشروط است درحالي‌كه قرآن، حضور الهي را دائمي مي د اند. تجلي ذاتي خدا در قرآن به‌گونه‌اي است كه شائبه تشبيه در آن نباشد درحالي‌كه در تورات دست‌كم در مواردي به حضور مستقيم و تصورات انساني از خداوند اشاره‌شده است و همين استفاده از الفاظ انساني و نسبت دادن رفتار‌هاي انساني به خداوند در عهد عتيق، شناخت خدا را از مدار تنزيه وارد مدار تشبيه نسبتاً شديدي مي‌كند؛ هرچند كه مي‌توان وجود چنين عباراتي را صرفاً براي نزديك‌تر ساختن مفهوم ذات الهي به ذهن بشر دانست و آن‌ها را به‌منظور درك عامه به‌گونه‌اي تأويل نمود كه با تنزيه خداوند منافات نداشته باشد ولي هيچ كتابي مانند قرآن، به تنزيه خداوند از هرگونه باور شرك‌آلود نپرداخته است. بر اساس آموزه‌هاي قرآن، خداوند در همه مخلوقات تجلي كرده است و ذات الهي قابل‌رؤيت نيست و نخواهدبود.