گفتمان عقل‌گرايي و نص‌گرايي در قرن چهارم و نقش آن در تنوع فهم حديث با تأكيد بر روايات اعتقادي شيعه

«فهم حديث» از جايگاه والايي نزد دانشمندان شيعه برخوردار است با اين وجود، فهم‌هاي انديشمندان حديثي شيعه در مواجهه با احاديث ازجمله احاديث اعتقادي متفاوت است. برخي از اختلاف فهم‌ها مربوط به مفسر حديثي است كه اختلاف در سطح درك افراد، اختلاف در گرايش‌ها و اختلاف در مباني و رويكردها را مي‌توان از اين عوامل دانست. آنچه به نظر مهم مي‌آيد اختلاف در اصول و مباني و مواجهه عالمان شيعي با متون روايي است كه نقش بسزايي در تنوع فهم احاديث ايفا مي‌كند. از ميان اين رويكردها، گفتمان نص‌گرايي و عقل‌گرايي عالمان قرن چهارم مانند شيخ صدوق و شيخ مفيد در مواجهه با روايات اعتقادي است. بديهي است نوع نگاه صاحبان اين دو رويكرد، نتايج متفاوتي از احاديث اعتقادي به دنبال خواهد داشت؛ چراكه نتيجه رويكرد نص‌گرايي، توقف در فهم متن برخي احاديث اعتقادي و نتيجه رويكرد عقل‌گرايي در حديث بسط معارف اعتقادي و سنجش آن بر اساس عقل خواهد بود. نوشتار حاضر بعد از مفهوم‌شناسي فهم، عقل‌گرايي و نص‌گرايي با روش مطالعه توالي تاريخي و تحليلي به بررسي تمايزات نص‌گرايان و عقل‌گرايان در شاخصه‌هايي مانند: انگاره و نوع نگاه آنان به پذيرش احاديث و همچنين عقل‌گريزي يا اجتهاد در احاديث اعتقادي كه باعث فهم‌هاي گوناگون در احاديث مربوط به مسائلي چون سهوالنبي، افعال بندگان و خلقت ارواحقبل از اجسام شده است، مي‌پردازد.