تأملي بر چالش «معماري اسلامي» و «معماري مسلمان‌ها»

بيان مسئله: تاكنون بر روي موضوع معماري اسلامي پژوهش‌هاي متعددي انجام گرفته، اما اين نوشتار با هدف به چالش‌كشيدن «معماري اسلامي» و «معماري مسلمان‌ها» و مشخص‌شدن تمايز ميان اين دو شكل گرفته ‌است. موضوعي كه تاكنون به آن پرداخته نشده، تعريف اين دو اصطلاح مرتبط با دين در بستر دين است.در اين راستا پرسش‌هاي زير مطرح مي‌شود: معماري اسلامي چيست؟ معماري مسلمان‌ها چيست؟ تمايز ميان معماري اسلامي و معماري مسلمان‌ها چيست؟آيا در دوران معاصر، معماري اسلامي قابل حصول است؟ هدف پژوهش: فهم حقيقت معماري اسلامي و معماري مسلمان‌ها و تمايز ميان اين دو از اهداف پژوهش است كه براي پژوهش‌هاي آتي در اين خصوص ضروري است. روش پژوهش: در اين نوشتار موضوع معماري اسلامي از لحاظ نوع ارتباط معماري به‌عنوان يك علم با اسلام بررسي شده ‌است. در اين راستا ابتدا آراي صاحب‌نظران در خصوص چيستي معماري اسلامي با مستندات موجود كتابخانه‌اي مورد مطالعه قرار گرفت و در طبقه‌بندي انجام‌ شده، اين تعاريف در سه گروه كالبدي، معنايي و رفتاري دسته‌بندي شده‌اند. از آن‌جايي كه دين الزامات و حدود رفتاري مسلمانان را معين مي‌كند و محدوديت كالبدي براي معماري در نظر نگرفته، فهم حقيقت معماري اسلامي ضروري است. براي فهم اين حقيقت، مطالعاتي با روش استدلال استقرايي و با استفاده از منابع شيعي انجام‌ گرفت كه تعريف جديدي از «معماري اسلامي» به‌عنوان معماري منتج از اجراي شكل صحيح و بي‌كم و كاست دستورات دين شكل‌گرفت. طبق اين تعريف، نمونه‌ بناهاي طراحي‌شده براي مسلمان‌ها، در پژوهش حاضر با عنوان «معماري مسلمان‌ها» معرفي شده ‌است. نتيجه‌گيري: معماري مسلمان‌ها معماري برآمده از تفاسير، تعابير و تلاش‌هاي ناقص مسلمان‌ها از دستورات است كه با سلايق و برداشت‌هاي شخصي، قوانين تجويز شده و با ناآگاهي‌ها همراه ‌شده و فاصله‌اي نسبت به معماري اسلامي يافته ‌است. با آسيب‌شناسي و كنكاش در علل اين فاصله، مي‌توان معماري مسلمان‌ها را به معماري اسلامي نزديك‌تر كرد. براي وضوح بيش‌تر اين فاصله و علل آن، تمايز ميان دو مفهوم معماري اسلامي و معماري مسلمان‌ها به بحث گذاشته شده ‌است.