مقايسۀ تطبيقي اشكال گوناگون تشبيه در حديقۀ سنايي و مثنوي معنوي

در تحليل آثار كهن ادب فارسي، اغلب محتوا و درونمايۀ اشعار موضوع سخن بوده است و كمتر ساختار اشعار و ارتباط اجزاي سخن مورد بررسي قرار گرفته است. تشبيه، به‌عنوان يكي از فنون و ابزارهاي بياني، پايۀ شكل‌گيري بسياري از تصاوير شعري است. شاعر ازطريق اين فن با طبيعت و ماوراي آن ارتباط برقرار مي‌كند و ساختار ذهني خود را با آن شكل مي‌دهد. مقاله‌ حاضر با روش توصيفي- تحليلي به واكاوي و مقايسۀ تشبيه و طبقه‌بندي انواع آن در حديقۀ سنايي و دفتر نخست مثنوي مولانا مي پردازد. مقايسه‌ اشكال گوناگون تشبيه در حديقه و مثنوي، نشان‌دهندۀآن است كه سنايي و مولانا، هر يك، بيشتر از چه ساختارها و عناصري در سبك تعليمي براي اداي مقاصد خويش سود جسته‌اند. براساس يافته‌هاي اين پژوهش، تشبيه از نوع معقول به محسوس در مثنوي، و محسوس به محسوس در حديقه پركاربردترين تشبيهات هستند. در تقسيم‌بندي‌هاي ديگر، پس از تشبيه بليغ كه پرتكرارترين تشبيه در هر دو اثر است، تشبيه جمع در حديقه و تشبيه مفروق در مثنوي در صدر قرار دارند. همچنين پديده‌هاي طبيعي در هر دو اثر بيشترين عناصر به‌كاررفته در مشبه‌ها را به خود اختصاص داده‌اند، كه اين امر مي‌تواند تحت تأثير طبيعت‌گرايي رايج در عرفان و تصوف باشد كه در بسياري موارد طبيعت را نيز داراي روح و حركت مي‌داند. نيز يكي از پرتكرارترين مشبه‌ها در اين دو اثر «انسان» و پربسامدترين مشبه‌به «آب» است. اين شباهت در نوع خود جالب توجه است و نياز به واكاوي دارد.