بررسي مسئلۀ «خود» و «ديگري» در آثار ميرزا ملكم‌خان ناظم‌الدوله

جامعۀ ايران در عصر قاجار و آستانۀ مشروطه جامعه‌اي استبدادزده و مستضعف بود و مواجهه با «غرب/‌ديگريِ» متمدن و مقتدر، عمق عقب‌ماندگي‌ها و نابساماني‌هاي اين مملكت را نماياند و «خودِ» ناآگاه و بي‌دانش ايرانيان را در برابر چشمان بهت‌زدۀ آنان قرار داد. ميرزا ملكم‌خان ناظم‌الدوله، منورالفكر دوران پيشامشروطيت، با آثار و رساله‌هايش در تهييج و چرخش افكار مردم به سوي «ديگري» و گريز از خويشتن سهم بزرگي داشت. او كوشيد تا با زمينه‌سازي براي تغيير گفتمان قاجار و استقرار گفتمان دموكراسي، جامعه‌ درحال احتضار ايران را احيا كند. پرسش اصلي اين مقاله چگونگي بازتاب «خود» و «ديگري» در مكتوبات ملكم و تأثير رويكرد او در شكل‌گيري هويت ايراني متجدد است. پژوهش حاضر نشان مي‌دهد ملكم با اتخاذ سازوكارهايي سياسي، ضمن افشاگري اوضاع داخلي كشور و نقد صريح شرايط موجود، همچنين تلاش براي به حاشيه راندن و حذف گفتمان ديرين سلطنت‌طلبي در ايران، به برجسته‌سازي گفتمان اروپايي و تقديم جايگاه «ديگري» ارتقادهنده و توسعه‌بخش به غرب و فرهنگ و مظاهر تمدن غربي مي‌پردازد و مساعي قلم وي مصروف استقرار گفتمان آزادي‌خواهِ قانون‌مدار ازطريق حذف «خود» و پذيرش «غير» است. در اين تحقيق، مسئلۀ «خود» و «ديگري» از منظر ملكم، با بررسي مجموعه آثار وي و كاربست روش توصيفي ـ تحليلي بررسي مي‌شوند.