تحليل پيوندهاي زبان عرفان و زبان عامه در آثار احمد جام نامقي

نثر عرفاني در سنجش با شعر به سبب حضور خود آگاهي بيش‌تر، براي واكاوي مؤلفه هاي زبان عرفان منبعي دقيق‌تر به شمار مي رود. بسياري از هنجارهاي اين زبان گرچه به ظاهر در خدمت بيان حقايقي پيچيده و ناگفتني است؛ امّا يك‌سره از ويژگي هاي زبان عاميانه گسسته نيست. اين پيوند در گونۀ ادبي «گفتارنوشت » عميق تر و آشكارتر است. احمد جام نامقي از عارفان سخنور سدۀ پنجم و ششم است كه آثار مكتوب او حاصل گفتارهايي شفاهي براي مخاطبان خاص و عام بوده است. زبان آثار وي ساده و غالباً معطوف به زبان عامۀ مردم است. در نوشتار حاضر كوشش شده‌است به روش توصيفي- تحليلي با پيش چشم داشتن ويژگي هاي زبان عرفان و زبان عاميانه، همانندي ها و پيوندهاي اين دو زبان در آثار احمد جام بازشناسي و تحليل شود. بدين منظور متن هاي شش گانۀ مجالس احمد جام بازخواني و مؤلفه هاي نزديك به هم در اين دو زبان همراه با شواهد آن استخراج شد. گرچه در نگاه نخست چنين مي نمايد كه بيان ناپذيري حقايق عرفاني موجب پيچيدگي زبان سخنوران صوفيه است؛ امّا با وجود پيچيدگي برخي از آثار عرفاني، پاره اي از اين متون با زبان روزمرۀ مردم و عناصر آن پيوندي عميق دارد. يافته ها نشان‌مي دهد از ميان ويژگي‌هاي زبان عرفان آهنگين بودن، روايت‌گري، آشنايي زدايي، چندمعنايي و نزديكي به زبان مردم در گونه هاي گفتارنوشت به ترتيب با ويژگي‌هايي چون شعر و مثل، تمثيل و حكايت، هنجارگريزي آوايي و دستوري، كنايه و واژگان و اصطلاحات خاص لهجه در زبان عامه قابل تطبيق است. افزون بر اين صراحت لحن در زبان شيخ جام كه سرشار از حس شفقت، تندي، گزندگي و پريشاني است متأثر از صراحت و شفافيتي است كه در زبان عامه نسبت به سطوح ديگر زبان بيش‌تر نمودار است.