شگردهاي طنزپردازي در حديقة‌الحقيقه سنايي و كاركرد ارتباطاتي آن

سناييِ غزنوي (545يا529-467 ق.)، اغلب به «شاعر نوآور» مشهور است. از نوآوري‌هاي او، كاربرد طنز در نوشتار حديقه به‌منظور تفهيم بهتر موضوعات عرفاني براي سالكان و مخاطبان مباحث عرفاني‌ست. به‌گونه‌اي كه پس از سنايي اين شيوه، در ميان عرفاي صاحب اثر رواج يافت؛ به‌ويژه عطار و مولوي از آن بسيار استفاده كرده‌اند. اين مقاله با روش توصيفي-تحليلي و بر پايۀ پژوهش كتابخانه‌اي، به يافتن شگردهاي طنزنويسيِ سناييِ غزنوي در جامعۀ آماريِ حديقة‌الحقيقه پرداخته، و ضمن بررسي مختصات هر شگرد، و دسته‌بندي يافته‌هاي پژوهش در شاخه‌هاي نظريه‌هاي طنز (برتري، تناقض/تضاد، رهايي، بازي‌ها) اين شگردها را از منظر كاركرد امروزي آن تحليل و بررسي كرده‌است.نتيجه‌هاي به‌‏دست‌‌آمده از اين پژوهش، نشان مي‌دهد تماميِ شگردهاي طنزساز حديقۀ سنايي تئوريِ بازي‌ها را تقويت مي‌كند. هم‌چنين درصد مجموع «بازي‌هاي زباني» 67.4درصد از كل شگردهاي طنز حديقه، بيش‌تر در حكايت‌ها (بخش روايي) به‌ويژه در حكايت‌هاي نيمۀ دوم حديقه ديده مي‌شود. در مقام بعدي، شگردهاي تقويت‌كنندۀ نظريۀ برتري (8.5درصد) جاي دارد، كه دركل حديقه پراكنده است. درنتيجه مي‌توان گفت، سنايي براي تفهيم بهتر آموزه‌هاي عرفاني، اخلاقي و فلسفي خود، به كاركرد بازي و تأثيرگذاريِ آن آگاه بوده، و از طنز ناشي از آن با اشراف كامل بهره برده‌است؛ اما اغلب با نگاه برتري‌جويانه و تنبيهي (آگاهي‌بخشي)، به تحقير شخصيت‌هاي حكايت‌ها يا مخاطب پرداخته‌است، و از ميان 53 حكايت و تك‌بيت‌ها، تنها 7 حكايت و 6 بيت طنزآميز (هم‌سو با نظريه‌هاي بازي‌ها، رهايي و تضاد) كاركرد رسانه‌اي دارد.