جايگاه زبان در علم مدني فارابي

پس از تحول زبان‌ شناسي فلسفي در قرن بيستم و پيدايش و تكامل مكاتب فلسفه تحليل زباني، نظريات علوم اجتماعي نيز در ارتباط با «زبان» مطرح شده و با نظر به وجه نمادين معاني زباني، به عنوان نظريۀ فرهنگي نيز شناخته مي‌شوند. با اين حال، ابونصر فارابي از يكسو علم مدني را به مثابه يك نظريۀ اجتماعي كه دربارۀ مُدن و اُمَم است، تعريف كرده و از سوي ديگر در بخش علم‌اللسان كتاب احصاء العلوم و با تفصيل بيشتري در كتاب الحروف، مخصوصاً در فصل دوم، امَم و مُدن را در پيوند با زبان و تكامل صناعات زباني توضيح مي‌دهد. مسئله تحقيق پيش رو، تحليل نسبت زبان، امت و مدينه در فلسفه فارابي است. در اين مقاله، نخست توضيح فارابي دربارۀ علم مدني و ويژگي مدن و امم از نظر او بيان گرديده و سپس به تحليل نسبت ميان زبان، امم و مدن در نظر فارابي پرداخته شده است. ماحصل تحقيق آن است كه فارابي، تكامل امم را با تكامل صناعات زباني پيوند زده و در مرحله‌اي از تكامل صناعات زباني، بر رابطۀ فلسفه و دين تأكيد مي‌كند. به تبع اين تفسير، او از لفظ ملت به جاي امت بهره مي‌گيرد. نكته ديگر اينكه فارابي علي‌رغم پذيرش رابطۀ زبان و امت، به جهت تكيه بر ارتباط ملت و فلسفه، در نظام فكري خود گرفتار نسبي‌ گرايي زبان ‌شناختي نشده است.