بررسي تطبيقي حديث «داخل في الأشياء...» و قاعده فلسفي «بسيط الحقيقة...» از ديدگاه حكمت متعاليه و عرفان

توانايي عقل در استنباط، تبيين، استدلال و دفاع از برخي معارف، امري مسلم و انكارناپذير است. در كتب روايي، كلامي، فلسفي و عرفاني به نقل از حضرت علي (ع) ، روايتي در نحوه ارتباط حق تعالي با اشياء با اين مضمون نقل شده است كه خداوند «داخل في الأشياء لا كدخول شيء في شيء وخارج عن الأشياء لا كخروج شيء عن شيء». بي‌شك اين كلام از سنخ معما و رمز نبوده و معنايي فهم‌پذير براي مخاطب دارد. مسئله تحقيق اين است كه منظور از داخل بودن يا خارج بودن خداوند از اشياء چيست؟ آيا تفسير آن با استفاده از مباني فلسفي ممكن است يا بايد فهم آن را به زمان حضور و مواجهه با معصومu واگذار نمود؟ در اين مقاله ضمن بررسي سندي و دلالي حديث و بيان اقوال و برداشت‌هاي مختلف، به ذكر شواهدي از آيات و روايات پرداخته، نشان داده‌ايم كه با تبيين قاعده فلسفي «بسيط الحقيقة كلّ الأشياء...» مي‌توان معنايي معقول از اين حديث ارائه كرد و نشان داد كه خداوند بسيط‌الحقيقه و بي‌نهايتي است كه فراگير همه اشياء و كمالات آن‌ها بوده و هيچ كدام خارج از او نيستند؛ در عين حال، هيچ يك از محدوديت‌هاي امكاني در او راه ندارد.