ارائه راهكارهاي مديريتي براي حوزه آبخيز الولك استان قزوين مبتني بر رويكرد DPSIR

مقدمه و هدف: حوزه آبخيز به‌عنوان يك واحد برنامه‌ريزي و مديريتي با لحاظ تمام ابعاد اقتصادي-اجتماعي، فيزيكي، بوم‌شناختي، فني و سازماني، موردقبول جامعه علمي قرارگرفته است كه به دليل تنش‌هاي وارده به‌ويژه در اثر تغييرات اقليمي و فعاليت‌هاي انساني در حال آسيب ديدن و تخريب مي باشد. به‌‌نحوي‌كه تغيير اقليم، تغيير كاربري اراضي، آسيب به تنوع زيستي، افزايش رو به رشد هدر رفت منابع آب‌وخاك و بسياري از مسائل ديگر دلالت بر دخالت نابجاي انساني دارد. بر همين اساس، مديريت مؤثر حوزه‌هاي آبخيز نيازمند درك ارتباطات بين اجزاي مختلف سامانه آبخيز و لحاظ پويايي آن براي حصول خروجي مطلوب است. ازاين‌رو اصولي‌ترين گام در طرح ‌هاي مديريت آبخيز شناخت آسيب‌ هاي حوزه آبخيز و بررسي دليل آن ها و درنتيجه شناسايي راهكارهاي اصلي مديريتي است؛ بنابراين پيش از تدوين برنامه ‌هاي كاري، بررسي ريشه آسيب ‌ها و تعيين راه كارهاي مديريتي ضروري مي باشد. مواد و روش ‌ها: اين پژوهش به دنبال تعيين پاسخ هاي مديريتي با استفاده از رويكرد DPSIR مي باشد كه در ابتدا مشكلات حوزه آبخيز شناسايي و سپس نسبت به ارائه پاسخ‌هاي مديريتي اقدام شده است. در اين رويكرد  با بررسي مؤلفه‌هاي نيروهاي محركه، فشار، وضعيت، اثر، پاسخ و ارتباط بين آن‌ها، اولويت بندي مؤلفه‌ها با تهيه و تكميل پرسش نامه طيف ليكرت مبتني بر يك مطالعه توصيفي- تحليلي بر پايه مطالعات كتابخانه اي، تشكيل جلسه با كارشناسان و خبرگان، طرح پرسش، بحث، تبادل‌نظر، بازديد از منطقه، برگزاري جلسات با آبخيزنشينان، شوراها و دهيارها و استفاده از آزمون فريدمن صورت پذيرفته است. يافته ‌ها: يافته‌ها در اين تحقيق نشان‌دهنده آن است كه پنج نيروي محركه مؤثر در حوزه آبخيز باعث ايجاد 12 فشار تأثيرگذار در حوضه بوده كه باعث به وجود آمدن چهار وضعيت با نُه اثرگذاري مهم شده كه 18 پاسخ را به همراه داشته است. نتيجه حاصله نشان مي‌دهد كه از پنج نيروي محرك تأثيرگذار در حوزه آبخيز، توسعه باغات و كشاورزي و تغييرات اقليمي به ترتيب با ميانگين رتبه 3/74 و 3/16 مهم‌ترين و تأثيرگذارترين مؤلفه‌هايي هستند كه باعث ايجاد فشار بر حوضه و كاهش پوشش گياهي طبيعي عرصه مي‌شوند. استفاده مفرط از مراتع، بهره‌برداري مفرط از آب‌وخاك فشارهاي مهمي بوده كه منجر به افزايش فرسايش، سيل‌خيزي و همچنين كاهش آبدهي منطقه مي‌شوند كه پيامدي ازجمله كاهش توليد علوفه، تخريب زيستگاه و افزايش هزينه‌هاي زندگي جوامع حاضر در حوزه آبخيز را به دنبال خواهند داشت؛ بنابراين پاسخ به اين مؤلفه‌ها ازجمله پيامد و فشارها و اعمال مديريت سازگار مي‌تواند نتايج اميدواركننده‌اي در بهبود وضعيت حوزه آبخيز و جوامع حاضر داشته باشد. نتيجه‌ گيري: نتايج حاصله ارائه پاسخ‌هايي چون در نظر گرفتن برنامه‌هاي آموزشي و ترويجي فرهنگ منابع طبيعي، اشتغال‌زايي و ايجاد شغل‌هاي جايگزين، اقدامات آبخيزداري در سطح آبخيز با ميانگين رتبه 12/7 و 12/16 و 12/04 مهم‌ترين نتايج در اين پژوهش بوده است.