بررسي كارايي انواع تيمارهاي حفاظتي در كنترل هدررفت عناصر غذايي خاك ترانشه‌هاي جاده‌هاي جنگلي

سابقه و هدف: در جنگل‌هاي كوهستاني شمال ايران، بدون ياري به طبيعت و دخالت متخصصين امكان تثبيت زودهنگام لكه هاي رانشي كه غالباً درآنجا هدر رفت خاك غني جنگل در اثر آب‌شويي به‌وقوع مي‌پيوندد، وجود ندارد. لذا در اين شرايط اجراي به‌موقع فنون حفاظت خاك و شناسايي كارايي آنها به‌ويژه در محل ترانشه‌هاي پرشيب جاده‌هاي جنگلي ضرورت پيدا مي‌كند. مواد و روش‌ها: در طول شبكه جاده‌هاي جنگلي طرح شصت‌كلاته استان گلستان، موقعيت مكاني ترانشه‌هاي خاكي رانشي اعم از خاكبرداري و خاكريزي با شيب 60-45 درجه به‌كمك GPS ثبت شد. سپس عمليات هيدرومالچينگ با خاك‌پوش مايع، نصب بالشتك‌، تثبيت سلولي، تثبيت با زمين‌پارچه، چپر مرده، چپر زنده با 4 تكرار در پلات‌هايي به ابعاد 30 مترمربع روي ترانشه‌ها انجام پذيرفت. 4 تكرار نيز به عنوان شاهد بدون هر گونه تيمار مورد بررسي قرار گرفت. نمونه‌برداري از طريق تله-گذاري در جوي كناري و در ابتدا (تله مهار) و انتهاي ترانشه‌هاي تيمار شده و شاهد اجرا گرديد. در پايان يك دوره 6 ماهه (پاييز و زمستان) پنج نمونه از رسوبات انباشته شده در تله‌ها جهت اندازه‌گيري مقدار عناصر نيتروژن، فسفر، پتاسيم و ماده آلي جمع‌آوري شد. مقدار پتاسيم قابل جذب با روش استات آمونيوم و كلرايد، مقدار فسفر قابل جذب با روش اسپكتروفتومتر، درصد ازت كل با روش كجلدال و درصد ماده آلي به روش نيتراسيون تعيين شد. يافته‌ها: نتايج نشان داد كه مقدار هدررفت مواد مغذي خاك به‌ويژه مواد آلي و ازت از سطح ترانشه خاكبرداري بيشتر از ترانشه خاكريزي بود. در حالي‌كه در تيمار تثبيت سلولي هيچ تفاوت معني‌داري بين مقدار هدررفت عناصر غذايي از سطح ترانشه‌هاي خاكبرداري و خاكريزي وجود نداشت. بيشترين مقدار هدررفت عناصر غذايي خاك در تيمار شاهد ملاحظه گرديد. در مجموع تيمار تثبيت سلولي (83/7 درصد) و چپر زنده (75/2 درصد) كارآمدترين تيمارها و تيمار خاك‌پوش مايع (45/3 درصد) و تثبيت بالشتكي (53/2 درصد) ناكارآمدترين تيمارها براي كنترل هدررفت عناصر غذايي خاك از ترانشه‌هاي جاده‌هاي جنگلي بودند. نتيجه‌گيري: روش‌هاي تثبيت خاك مي‌توانند باعث نگهداشت عناصر غذايي خاك، آماده‌سازي بستر مناسب براي رويش مجدد گياهان بومي، حفظ ميكروارگانيسم‌هاي خاك و افزايش مقاومت ساختمان جاده با حداقل هزينه‌ها شوند. توانايي شيوه‌هاي حفاظت خاك در جلوگيري از رواناب، رسوبات و تلفات مواد مغذي متفاوت است و اين مورد تا حدود زيادي به شرايط اقليمي منطقه وابسته است. در پژوهش حاضر مشخص شد كه روش‌هاي تثبيت سلولي و چپرزنده را مي‌توان براي تثبيت ترانشه‌هاي خاكي جاده‌هاي جنگلي پيشنهاد نمود.