بررسي مستندات قرآني «توحيد» در منظومه كلامي اباضيه از منظر تفسير «تيسير التفسير» أطَّفَيَّش و مقايسه آن با ديدگاه تفسيري علامه طباطبايي

اباضيه فرقه‌اي وابسته به خوارج است كه تا به امروز باقي مانده است. نظام اعتقادي آنان نظامي تقريباً مستقل است كه عالمان و مفسراني چون أطَّفَيَّش تلاش كرده‌اند آن را تبيين و حفظ نمايند. مسأله مهم، تحليل تصورات توحيدي اباضي و مقايسه آن با برداشت‌هاي مفسري چون علامه طباطبايي است كه توحيد قرآني را با روش قرآن به قرآن تبيين كرده است. پژوهش حاضر با روش تحليلي، به مطالعه تطبيقي بين برداشت‌هاي تفسيري أطَّفَيَّش و علامه طباطبايي درباره توحيد الهي پرداخته است. هر دو به وحدت ذات خدا و عينيت صفات با ذات رسيده‌اند؛ اما برداشت‌هاي تفسيري أطَّفَيَّش، مبتني بر روش عقلي، روايي و قرآني و متأثر از سابقه تاريخي و تلفيق بين عقايد معتزله و اشاعره و تعديل عقيده خوارج است درحالي‌كه برداشت‌هاي علامه، بر روش قرآني و فارغ از تعلقات فكري شخصي مبتني است. برداشت أطَّفَيَّش تنزيه محض و برداشت علامه جمع بين تشبيه و تنزيه است. نگاه آنان درباره رؤيت پروردگار در دو سطح متفاوت است. أطَّفَيَّش اختيار را در قالب نظريه خلق و كسب قرار مي‌دهد، ولي علامه با نگاه طولي به اراده خدا و انسان، اختيار انسان را مي‌پذيرد.