رويكردها و روش‌هاي پيش‌بيني روند بروندادهاي علمي: مطالعه‌ي مرور دامنه اي

هدف: پژوهش حاضر بر آن است تا يافته‌هاي پژوهش‌هاي انجام‌شده در ايران و جهان را در خصوص مهم‌ترين رويكردها و روش‌هاي پيشنهادي براي پيش‌بيني روند برون‌دادهاي علمي در آينده ارائه كند.روش‌شناسي: پژوهش حاضر با استفاده از روش مرور دامنه‌اي انجام گرفته است. بدين منظور، پژوهش‌‌هاي مرتبط در پايگاه‌‌هاي اطلاعاتي بين‌‌المللي به زبان انگليسي و پايگاه‌‌هاي داخلي به زبان فارسي بدون درنظرگرفتن محدوديت زماني مورد جستجو قرار گرفتند. در اين راستا، از ابزار ارزيابي مؤسسه‌‌ JBI براي بررسي كيفيت منابع انتخابي استفاده شد. درنهايت، 117 اثر مورد تحليل قرار گرفت.يافته‌ها: مروري بر مطالعات نشان داد كه متداول‌‌ترين رويكرد مورد استفاده جهت تعيين موضوعات نوظهور و پيش‌‌بيني روند پژوهش‌‌هاي آينده، رويكرد علم‌‌سنجي بوده است. اما طي سال‌‌هاي اخير، با توجه به اينكه روش‌‌هاي تحليل كمّي و علم‌‌سنجي جهت تعيين مسير پژوهش‌‌هاي آينده محدوديت‌‌هايي به همراه داشته‌‌اند، و هم‌زمان با افزايش حجم برون‌دادهاي علمي و مشكلات حاصل از تحليل حجم زياد داده‌ها، پيشرفت فناوري‌هاي رايانه‌اي و ابزارهاي پردازش متن، به‌تدريج رويكردهاي متن‌كاوي و يادگيري ماشيني به دليل دارابودن توان بالا در تحليل داده‌‌هاي بزرگ در كنار روش‌‌هاي سنتي علم‌‌سنجي، براي شناسايي حوزه‌‌هاي نوظهور و پيش‌‌بيني روند پژوهش‌‌هاي آينده مورد استفاده قرار گرفته‌‌اند. رشته‌‌هاي علوم پايه و مهندسي بيش از ساير حوزه‌‌ها به مطالعۀ‌‌ آينده‌‌ برون‌دادهاي علمي توجه داشته‌‌اند و از مقالات منتشرشده در نشريات بيش از ساير منابع در جهت تحقق اهداف خود استفاده كرده‌‌اند.نتيجه‌گيري: مدل‌‌ها و رويكردهاي مختلفي براي پيگيري تحولات برون‌دادهاي علمي در آينده توسط پژوهشگران پيشنهاد شده است، اما به نظر مي‌‌رسد براي انجام پيش‌‌بيني دقيق و قابل اطمينان و غلبه بر محدوديت‌‌هايي كه هر كدام از اين روش‌‌ها دارند، لازم است تركيبي از رويكردهاي كمّي و كيفي به‌طور هم‌زمان مورد استفاده قرار گيرند. به‌علاوه، بهره‌‌گيري از نظرات خبرگان مي‌‌تواند به‌عنوان مكمل تحليل‌‌هاي علم‌سنجي براي پيش‌بيني آينده مورد توجه قرار گيرد. داشتن رويكرد آينده‌پژوهي در سياست‌گذاري‌هاي علمي و مديريت پژوهش، مي‌‌تواند نقش مؤثري در ترسيم چشم‌اندازهاي توسعه‌‌ علمي داشته باشد و امكان سياست‌‌گذاري و برنامه‌‌ريزي براي آينده را براي پژوهشگران و متوليان حوزه‌‌هاي مختلف فراهم كند.