بررسي تطبيقي الگوي روايت‌هاي شاه پنهان (بررسي موردي سه روايت ايراني)

در فرهنگ ايراني، يكي از الگوهاي روايي تكرار شونده، روايتهايي است كه در آنها به ماجراي تولد شاه پنهان اشاره مي‌شود. روايتهاي زندگينامه‌اي كوروش، فريدون، كيخسرو و اردشير نمونه‌هايي از اين نوع روايت در فرهنگ ايراني هستند. نظير اين روايت، علاوه بر فرهنگ ايراني در فرهنگهاي ديگر ملل نيز هست و همين اهميت بحث و بررسي درباره آنها را دوچندان مي‌كند. درباره اين نوع روايتها، پژوهش خاصي انجام نشده است. در اين مقاله، سه روايت ايراني شاه پنهان بررسي شده است در همه اين روايتها ابتدا يك پيشگويي، خبري راجع به تولد شاه آينده مي‌دهد و بعد از آن نيروهاي مخالف يا موافق به جست‌وجوي آن مي‌پردازند. كودك متولد مي‌شود؛ در نهان پرورش مي‌يابد و با شكست مخالفان، پادشاه مي‌شود. بررسي اين روايتها با الهام از تركيب روشهاي پراپ و راگلان صورت گرفته است. كاركردها و شخصيت‌هاي روايتهاي شاه پنهان بر مبناي شيوه كار پراپ در ريخت‌شناسي قصه‌هاي عاميانه استخراج شده است. استفاده از نظريات راگلان و الگوي او نيز به اين دليل اهميت دارد كه وي با بررسي اسطوره‌هايي كه با موضوع مورد مطالعه اين پژوهش همسانيهايي دارد، الگويي كلي از آنها به دست داد. بررسيهاي اين پژوهش نشان مي‌دهد كه سه روايت فريدون و كيخسرو در شاهنامه فردوسي و روايت اردشير در شاهنامه و كارنامه اردشير بابكان، همگي مي‌تواند در الگويي واحد با پنج كاركرد اصلي شامل پيشگويي، تولد، پرورش دور از خانه، آگاهي و پادشاهي جاي گيرد. اين الگو در باب روايتهايي مشابه در فرهنگهاي ديگر نيز صادق است؛ روايتهايي مانند روايت زندگينامه‌اي پيامبراني مانند عيسي(ع) و موسي(ع) و يا داستان اديپ در فرهنگ يوناني.