تقديرباوري حافظ؛ رويكردي تئولوژيك يا راهبردي گفتماني؟

حافظ از يك سو با تقديرگرايي افراطي، مخاطب خود را به پذيرش قسمت ازلي و «رضا به قضا» فرا مي‌خواند؛ اما از سوي ديگر، با اعتراض‌هاي حماسي و طنزهاي گزنده شورش‌ زباني و ذهني خود را در برابر ناملايمات جهان و مصائب بشري نشان مي‌دهد. مسأله پژوهش حاضر اين است كه چگونه مي‌توان ميان اين دو رويكردِ ناسازگار در انديشه حافظ، رابطه‌اي منطقي برقرار كرد؟ آيا گزاره‌هاي تقديرگرايانه حافظ حاكي از رويكردي تئولوژيك از سنخ ديدگاه اشاعره يا معارف صوفيه‌است؟ يا تقديرگرايي وي ابزاري راهبردي در شكل‌دهي به گفتماني انتقادي است؟ بررسي‌ها نشان داد كه حافظ در روكشي از تقديرگرايي، به نفي ايدئولوژي‌هاي مولّد «ريا» و «قشري‌گري» پرداخته و در برابر هژموني گفتمان‌هايي كه جهان را مطابق با اراده حاكمان خودكامه، و منافع دو نهاد عوام‌فريب متشرعه و متصوفه روايت مي‌كند، مقاومت مي‌كند و بدينسان تقديرباوري را به مثابه راهبردي گفتماني براي طرد «تعصب» و «خشونت»، و ترويج «آزادانديشي» و «تساهل» به كار مي‌برد.