تأملي بر نسبت مفهوم كسب و توكل و معاني كار و تلاش در اشعار شاعران عارف دورة مغول – تيموري (ايران – شبه قاره)

هدف اين مقاله بررسي و تحليل افكار و آراي صوفيان و شاعران عارف عهد مغول تا تيموري دربارة مفهوم توكل و كسب در عرفان و نيز نسبت اين موارد با مفاهيم متعدد «كار و تلاش« در شعر شاعران عارف اين دوره است. علاوه بر آن، ميزان پيوند اين معاني با يكديگر بررسي مي شود. اين موضوع با استخراج كامل شاهدهاي شعري در انواع معاني كار و كوشش در ديوان هاي شاعران عارف مورد مطالعه ما تحليل و تفسير شده است. كار و تلاش و اصطلاح توكل از مباحث بنيادي و اساسي تصوف است. با بررسي آثار چندي از شاعران شاخص و جريان‌ساز ادب عرفاني سرزمين ايران و شبه قاره درمي‌يابيم كه از نظر اين شاعران عارف، طبق مفاهيم تصوف و عرفان اسلامي، كار و كوشش هيچ‌گاه با توكل منافاتي ندارد و اين دو مفهوم همسو با يكديگر مانند دو بال لازم و ملزوم يكديگر هستند. بسامد فراوان اين واژه در آثار شاعران و كاربرد مشترك معاني متعدد اين اصطلاح در اشعارشان، مي‌تواند اثبات اين مدعا باشد. ازجمله معاني پركاربرد جهد و كسب در اشعار جامي، مولوي، صائب، حسن دهلوي، عطار و حافظ، «عمل صالح» و «سيئه» است و نيز مفاهيم و معاني ديگري چون مجاهده، رياضت، مشاهده، مكاشفه، واقعه و فتوح قريب به اتفاق در ميان اكثراشعار شاعران يادشده،مشترك است.