اثر متقابل ژنوتيپ در محيط و تجزيه پايداري عملكرد دانه لاين‌هاي برنج (.Oryza sativa L)

مقدمه و هدف: با توجه به افزايش مصرف سرانه برنج در كشور و نياز به افزايش توليد برنج در واحد سطح، معرفي ارقام جديد كيفي، پر محصول و با ثبات عملكرد دانه امري بسيار مهم به حساب مي‌آيد. عملكرد دانه به ژنوتيپ و پاسخ آن به شرايط محيطي بستگي دارد. در راستاي افزايش كمي و كيفي برنج اين پژوهش به‌منظور ارزيابي برهم‌كنش ژنوتيپ × محيط و تعيين پايداري عملكرد دانه ژنوتيپ‌هاي برنج انجام شد.مواد و روش‌ها: در اين آزمايش 8 لاين كيفي برنج به همراه ارقام شاهد شامل كادوس، علي كاظمي و چمپاي محلي در قالب طرح بلوك‌هاي كامل تصادفي با سه تكرار در دو منطقه چرام و باشت طي سال‌هاي 1396 و 1397 اجرا گرديد. در هر سال عملكرد ژنوتيپ‌هاي مورد آزمايش به‌طور جداگانه از طريق تجزيه واريانس ساده و با استفاده از روش دانكن مورد آزمون قرار ‌گرفت و در پايان سال دوم به‌منظور تعيين سازگاري تجزيه واريانس مركب به‌عمل ‌آمد. براي تجزيه پايداري لاين‌ها، از روش‌هاي واريانس پاِيداري شوكلا، ضريب تغييرات محيطي فرانسيس و كاننبرگ، اكووالانس ريك، انحراف از خط رگرسيون ابرهات و راسل، ضريب رگرسيوني فينلي و ويلكينسون و ضريب تشخيص پينتوس استفاده شد.يافته‌ها: نتايج حاصله حاكي از تنوع زيادي بين ژنوتيپ‌هاي مورد بررسي از نظر عملكرد دانه و ديگر صفات زراعي بود. تجزيه واريانس مركب نشان داد كه بين سال‌ها تفاوت معني‌داري در سطح احتمال 5 درصد وجود دارد. تجزيه پايداري ژنوتيپ‌ها بوسيله محاسبه پارامترهاي پايداري نشان مي‌دهد كه بيش‌ترين پايداري مربوط به رقم چمپاي محلي و لاين‌هاي 7، 8، 5 و 6 بوده است. بر پايه شاخص ابرهات و راسل ژنوتيپ‌هاي 7،6 و 8 و رقم چمپاي محلي در هر دو محيط آزمايشي مطلوب بودند. از نظر پارامتر پايداري اكووالانس ريك، رقم چمپاي محلي و ژنوتيپ 6 و 5 برتر بودند. براساس نتايج تجزيه و مقايسه ميانگين تيمارها، برتري عملكرد دانه مربوط به لاين‌هاي 7 و 5 با متوسط عملكرد 9/60 و 8/85 تن در هكتار بوده است. لاين‌هاي مذكور به‌ دليل عملكرد، راندمان تبديل، درصد برنج كامل بالا و ميزان آميلوز متوسط، ثبات عملكرد و سازگاري محيطي مناسب، به‌عنوان ژنوتيپ‌هاي برتر تشخيص داده شدند.نتيجه‌گيري: بر پايه نتايج حاصل از روش‌هاي پايداري لاين‌هاي شماره 7 و 5 به‌ترتيب با متوسط عملكرد 9/60 و 8/85 تن در هكتار و داشتن واريانس پايداري، ضريب تغييرات محيطي و واريانس درون مكاني كم‌تر از يك، همچنين ضريب خط رگرسيوني معادل يك به‌عنوان ژنوتيپ‌هاي پايدار براي هر دو منطقه و ساير مناطق مشابه قابل توصيه مي‌باشند.