بررسي پايداري ژنوتيپ‌هاي گندم نان تحت شرايط تنش كمبود آب آخر فصل در مناطق مختلف اقليم سرد ايران با استفاده از تجزيه AMMI و GGE-biplot

مقدمه و هدف: توليد ارقام پايدار جديد با عملكرد بالا در مناطقي كه با خشكي مواجه هستند ضروري است. عملكرد ارقام مختلف در محيط‌هاي گوناگون متفاوت بوده و رتبه عملكردي آن‌ها از محيطي به محيط ديگر متغير است. اين تغييرات با عنوان اثرات متقابل ژنوتيپ × محيط شناخته مي‌شوند. كاهش اثرات متقابل و پايداري توليد در محيط‌هاي گوناگون از اهداف به‏نژادي و معرفي ارقام در مناطق مختلف مي‌باشد. هدف از اين مطالعه ارزيابي اثر متقابل ژنوتيپ × محيط در مناطق مختلف اقليم سرد كشور و تعيين ژنوتيپ‌هاي ايده‌آل و معرفي پايدارترين ژنوتيپ گندم در اين شرايط بود. مواد و روش‌ها: جهت بررسي پايداري 17 ژنوتيپ گندم آبي به همراه ارقام شاهد ميهن، حيدري و زرينه در شرايط تنش خشكي انتهاي فصل در قالب طرح بلوك‌هاي كامل تصادفي با سه تكرار در ايستگاه‌هاي تحقيقاتي كرج، همدان، مشهد، جلگه‌رخ، مياندوآب، اردبيل و اراك در دو سال زراعي 1397 تا 1399 مورد بررسي قرار گرفتند. جهت بررسي پايداري، از روش‌هايAMMI  و GGE-biplot استفاده شد. يافته‌ها: تجزيه AMMI نشان داد كه ده مؤلفه اصلي اول تا دهم معني‌دار بوده و در مجموع نزديك به 97% از تغييرات اثر متقابل ژنوتيپ × محيط را توجيه مي‌كردند و دو مؤلفه اصلي اول و دوم در مجموع سهم 46 درصدي را در بيان اثر متقابل ژنوتيپ × محيط داشتند. بر اساس دو شاخص SSASV و SSiWAAS به ترتيب ژنوتيپ‌هاي G2، G19 و G4 به‌عنوان برترين ژنوتيپ‌ها شناسايي شدند. ژنوتيپ G3 پايدارترين ژنوتيپ بود. تجزيه GGE-biplot نشان داد كه ژنوتيپ‌هاي G16، G1، G3 و G7 داراي بيشترين پايداري عمومي نسبت به ساير ژنوتيپ‌ها بودند. ژنوتيپ G16 را مي‌توان به‌عنوان ژنوتيپ مطلوب كه داراي ميانگين عملكرد بالا و نيز پايداري عملكرد بالايي باشد، در نظر گرفت. در رتبه هاي بعدي ژنوتيپ‌هاي G12 و G9 قرار داشتند. از طرف ديگر، محيط ايده‌آلي مشاهده نشد ولي محيط‌هاي مشهد، اردبيل و كرج در سال اول به عنوان نزديك‌ترين محيط‌ها به محيط ايده‌آل، مي‌توانند جهت گزينش ژنوتيپ‌هاي برتر گندم در شرايط تنش خشكي آخر فصل در اقليم سرد ايران معرفي ‌شوند.نتيجه‌گيري: ژنوتيپ‌G3 به عنوان پايدارترين ژنوتيپ‌ و سپس ژنوتيپ‌هاي G16، G1 و G7 داراي بيشترين پايداري عمومي نسبت به ساير ژنوتيپ‌ها بودند به طوري‏كه ژنوتيپ G16 به‌عنوان ژنوتيپ مطلوب كه داراي ميانگين عملكرد بالا و نيز پايداري عملكرد بالايي بود شناسايي شد. محيط‌هاي مشهد، اردبيل و كرج در سال اول نيز مي‏توانند جهت گزينش ژنوتيپ‌هاي برتر مورد استفاده قرار گيرند.