بررسي و ارزيابي تغييرات شاخص‌هاي تمركزگرائي جمعيت شهري طي برنامه‌هاي اول تا پنجم توسعه ايران (1394-1368)

هدف اين مقاله مطالعه سطح و روند تحولات شاخص‌هاي تمركزگرائي جمعيت با توجه ‌به اهداف سياست‌هاي تعادل منطقه‌اي و شهري طي برنامه‌هاي اول تا پنجم توسعه ايران (1394-1368) است. روش تحقيق روندپژوهي جمعيتي و منبع داده‌ها سرشماري‌هاي كشور است. نتايج نشان مي‌دهد كه علي‌رغم تصريح اهداف توازن و تعادل توسعه منطقه‌اي و شهري در تمامي برنامه‌هاي توسعه اول تا پنجم جمعيت در تمامي سطوح ملي، كالبدي، استاني و شهري همواره به‌سوي مراكز گرايش داشته است. دو نوع تمركزگرائي جمعيت تشخيص داده شد، يكي تمركزگرائي سطح ملي با محوريت البرز جنوبي كه همواره مستمر، عام و فراگير بوده است و به‌عنوان نقطه ثقل اسكان جمعيت در سطح ملي عمل كرده است، دوم تمركزگرائي منطقه‌اي كه جرياني ضعيف‌تر، موقعيتي و غير فراگير بوده است كه به‌عنوان مراكز ثقل منطقه‌اي سكناگزيني جمعيت عمل كرده است. طي دوره زماني برنامه اول و پنجم توسعه ميزان نخست شهري در كشور روبه كاهش نهاده، اما در مقابل شهرهاي طبقه دوم جمعيتي (250 -100 هزار)، داراي بالاترين رشدهاي جمعيتي و تمامي شهرهاي طبقات متوسط جمعيتي (99999-10000) داراي رشد منفي جمعيتي بوده‌اند. به‌طوركلي، نتايج نشان مي‌دهد عدم تعادل منطقه‌اي و شهري در كشور تا حدود كمي تعديل‌شده و مراكز ثقل تمركزگرائي جمعيت شهري ازنخست شهرها به شهرهاي مرتبه دوم تغيير نموده است، ولي همچنان رشد جمعيت شهرهاي متوسط زير 100 هزار نفر منفي است؛ لذا مي‌توان گفت توزيع فضائي جمعيت منطقه‌اي و شهري از وضعيت ساختار پيرامون به مركز شديد به ساختار پيرامون به نيمه پيرامون در حال تغيير است.