بررسي سياست‌هاي زراعي حاكمان مسلمان در قرن اول هجري

در پژوهش حاضر كه به روش تاريخي انجام‌ گرفته، تلاش شده تا ضمن بررسي مختصري از وضعيت كشاورزي در عربستان پيش از اسلام، تأثير بعثت پيامبر (ص) و سياست‌گذاري حاكمان مسلمان بر مسئله‌ زراعت در صدر اسلام بررسي شود. هدف نوشتار پيش رو، بررسي مسئله‌ زراعت به‌عنوان يكي از مؤلفه‌هاي مهم اقتصادي در صدر اسلام و تأثير تحولات عرصه‌ حكمراني بر توسعه يا ركود آن است. يافته‌هاي پژوهش نشان مي‌دهد كه فقدان يك حكومت متمركز در عربستان پيش از اسلام باعث شده بود تا سياست‌گذاري روشني در اين بخش وجود نداشته باشد. به‎دنبال ظهور اسلام، پيامبر (ص) كوشيد تا ضمن اصلاح روش‌هاي كشاورزي، آن را تحت يك نظام اقتصادي منسجم درآورد. هرچند راهبرد نوين پيامبر (ص) زمينه حضور مسلمانان را در فعاليت‌هاي اقتصاد زراعي مهيا كرد، اما اين راهبرد در عصر خلفاي راشدين دچار ركود شد. در اين دوره نگراني از كاهش مجاهدان در سرحدات اسلامي، باعث تشويق اعراب مسلمان به حضور در دار الهجره‌ها و شركت در جهاد گرديد. اين امر را مي‌توان يكي از موانع عمده در مسير استمرار سياست‌هاي زراعي عصر نبوي دانست؛ اما با به قدرت رسيدن امويان، يك‌بار ديگر سياست‌هاي زراعي دستخوش تغيير شد. خلفاي اموي، به امر كشاورزي اهميت دادند و به آن رونق بخشيدند. در اين زمان، هم‌نشيني و مجاورت اعراب مسلمان با ساكنان كشورهاي فتح‌شده در كنار كاهش اهميت اقتصادي ديوان و سياست سخت‌گيرانه دولت بني‌اميه براي گنجاندن نام افراد در آن، نقش مهمي در رونق كشاورزي و توجه به امر زراعت داشت كه نتيجه آن توسعه بخش كشاورزي و شكل‌گيري روستاهاي جامع بود.