تحليل نشانه‌ شناسي قصيدۀ «المتنبّيِ» جواد الحطّاب با تكيه بر نظريۀ نشانه ‌شناسيِ شعرِ مايكل ريفاتر

يكي از دستاوردهاي مايكل ريفاتر در زمينۀ درك دلالت هاي زباني و ژرف ساخت متن، نظريۀ نشانه شناسي شعر اوست. پژوهش حاضر با روش توصيفي-تحليلي و با تكيه بر رويكرد نشانه شناختي در صدد است فرآيند هاي نشانه پردازي قصيده «المتنبّي» جواد الحطاب؛  شاعر معاصر عراقي را بر اساس نظريه ريفاتر در دو سطح خوانش اكتشافي و پس كنشانه بررسي و تحليل نموده تا به لايه هاي پنهان متن، ايدۀ محوري و رابطۀ بينامتني آن با ديگر متون دست يابد. شاعر در اين قصيده با بازخواني گذشته تاريخي و اسطوري و با محكوم كردن اوضاع كنوني، فرياد انتقاد و تغيير سر مي دهد و با به كار گيري شخصيت هاي تاريخي، ديني و اسطوري به ترسيم اوضاع كنوني عراق و ايدئولوژي هاي خويش مي پردازد. در سطح نخست (اكتشافي)، مخاطب با تصويرهاي رمزآلود از دوران حكومت خلفاي عباسي و متنبّي شاعر رو به رو مي شود كه صرفاً مجموعه اي از اخبار متناقض و متضاد است كه خواننده خلاق را اقناع نمي كند؛ اما در خوانش سطح دو (پس كنشانه) با بهره جستن از توانش ادبي و گذر از سطح محاكاتي به سطحي بالاتر و بررسي عناصر «غير دستوري» و نشانه پردازيِ هر يك از آنها، به «انباشت ها» و «منظومه هاي توصيفي» دست مي يابد كه بيان گر فضاي فكري مسلط و حاكم بر قصيده است. سپس با كشف هيپوگرام به دلالت هاي معنايي و ضمني متن دست يافته و در نهايت به تحصيل ماتريس يا خاستگاه اصلي متن نائل مي گردد. تحليل اين قصيده نشان مي دهد ايدۀ محوري متن، نقد فضاي آفت بار جامعه عراق، اعتراض و انتقاد از سياست هاي ناكارآمد حاكمان و مشروعيت زدايي از سلطه حاكم با تكيه بر استراتژي بينامتنيت و ريشخند و ناسازواري است