بررسي مقايسه‌اي افسانه كُهزاد و بَسي با زال و رودابه‌ در شاهنامه فردوسي

داستان هاي عاشقانه اي مانند ليلي و مجنون، خسرو و شيرين، زال و رودابه و... بخشي غني از ادبيات عاشقانه و غنايي اين مرز و بوم را تشكيل مي دهد. افزون بر اين روايات مكتوب، گاه روايت عشق هايي جانسوز در ميان عامه‌ مردم رواج دارد كه كمتر مجال طرح و بررسي يافته اند. يكي از اين روايت ها، روايتي است كه علي حسين عالي نژاد، نقّال 73 ساله و اهل روستاي رمقانِ استان فارس نقل مي كند. نگارنده كوشيده است نخست به روش ميداني اين افسانه را ثبت كند و سپس به روش كتابخانه اي و تحليل محتوا، به بررسي مقايسه اي آن با روايت فردوسي بپردازد. پرسش اساسي اين پژوهش اين است كه تفاوت ها و شباهت هاي روايت مكتوب و شفاهي در چه    بخش هايي است و اين دگرگوني ها حاصل چيست؟ يافته هاي پژوهش نشان مي دهد افسانه‌ عاميانه از دو بخش كاملاً مجزا تشكيل شده است: بخش نخست جز در برخي از جزييات بسيار شبيه به داستان زال و رودابه است؛ اما بخش دوم داستان، يك باره دگرگون مي شود و خواننده با نمايشي كاملاً متفاوت روبه رو مي شود. درباره‌ اين روايت عاميانه، به طور كلي دو فرضيه را مي توان طرح كرد: 1- افسانه‌ عاميانه، تقليد و آميزشي از روايت زال و رودابه و داستان هاي عاشقانه باشد كه ذهن راوي و نقّال ساخته و پرداخته است.2- نقّالان و راويان با آميزش داستان عاشقانه‌ رايجي در ميان مردم با داستان شاهنامه و ديگر روايت ها، داستاني نو بنياد نهاده اند. به هر روي اين روايت از جنبه هاي گوناگون مانند مكان داستان، شخصيت ها، فضا، برخي از رخدادهاي داستاني، فرجام داستان و... با روايت شاهنامه‌ فردوسي تفاوت هايي دارد؛ اما در مجموع يكساني هاي زيادي با روايت شاهنامه دارد.