گونه‌شناسي فني و بصري چلنگري‌هاي دَر و پنجره‌هاي تهران عصر پهلوي دوم

ابنيه تهران در دوره پهلوي دوم داراي چلنگري با طرح‌هاي متنوع هستند كه نشان از هنر دست آهنگران تهراني است. هدف مقاله، بررسي شيوه طراحي، ساخت و تكنيك‌هاي به‌كار رفته در چلنگري‌هاي در و پنجره تهران دوره پهلوي دوم است و به دنبال پاسخ بدين پرسش‌هاست: 1) شيوه طراحي، ساخت و تكنيك چلنگري (پنجره و دَر) ها در تهران چيست؟ و 2) نقوش آن‌ها كدامند؟ روش پژوهش به‌صورت توصيفي - تحليلي و گردآوري اطلاعات، كتابخانه‌اي و به‌ويژه ميداني كه تعداد نمونه‌ها 900 عدد پنجره و دَر، جمع‌آوري، آناليز و تحليل شده است. يافته‌ها نشان مي‌دهند كه، شيوه طراحي به‌صورت ساده و انتزاعي و نيمه انتزاعي بوده و نحوه گسترش نقوش مستقل (تكي)، قرينه (يك - دوم، يك - چهارم)، واگيره‌اي (4*1، 4*3، 2*3، 4*4، 2*6، 4*6، 3*1، 3*2، 4*2، 5*4) هستند. نحوه ساخت و تكنيك نيز طرح موردنظر را روي صفحه تخمين كپي كرده و سپس، به‌وسيله تسمه‌هاي فلزي به پهناي 2 سانتي‌متر و قطر 5/0 سانتي‌متر و گاهي، ورقه‌هاي آهن نقوش را آماده و روي دَر و قاب پنجره نصب مي‌كنند. نقوش در پنج دسته انساني، حيواني، گياهي، هندسي و گره چيني، انتزاعي هستند. تنوع طراحي، شيوه گسترش و نقوش در چلنگري‌هاي اين دوره، پيرو نقش‌مايه‌هاي گره ايراني بر آجر، چوب و به‌ويژه، كاشي‌كاري، نقاشي‌هاي انتزاعي مانند پيت موندريان و مكاتب قرن 19م. (سوپره ماتيسم، ريونيسم، كنستراكتيويسم) بوده و هم‌چنين، استفاده از نقوش ايراني در اين دوره كم‌رنگ شده و غالب نقوش تابع مدرنيته حاكم در ايران هستند. چلنگري‌ها در اين دوره، ريشه هويتي ايراني - اروپايي داشته و تمامي نقوش و فرم‌ها از ابعاد و شكل دَر و پنجره‌ها تبعيت مي‌كنند.