نقد و بررسي مباني فلسفي نظريۀ «اِم» بر اساس فلسفه اسلامي

استيون هاوكينگ، فيزيكدان انگليسي معاصر، با انتشار كتاب طرح بزرگ و ارائه نظريه «اِم»، نزاع ديرين علم و دين را وارد مرحله جديدي كرد. به رغم ادعاي هاوكينگ، مبني بر «مرگ فلسفه»، او در نظريه‌اش از برخي مباني فلسفي بهره برده كه اين مقاله در صدد ارزيابي و نقد آنها است. مهم‌ترين مباني فلسفي‌اي كه نظريۀ اِم بر آنها استوار است عبارت‌اند از (1) علم‌گرايي، كه بنيادي‌ترين مبناي نظريۀ اِم تلقي مي‌شود، و در آن مراد از علم به طور خاص علم جديد يا علم تجربي است؛ (2) ابزارگرايي، كه مطابق آن قوانين و نظريه‌ها صرفاً ابزارهايي براي پيش‌بيني پديده‌ها هستند و اساساً واقعيت فيزيكي موضوعيت ندارد؛ (3) نفي اصل عليت، كه با استفاده از «اصل عدم قطعيت» و «اصل تصادف» صورت گرفته است. در اين مقاله، كه با روش توصيفي-تحليلي نگاشته شده است، پس از تبيين مباني فوق نشان داده مي‌شود كه بر هر يك از اين مباني نقدهاي جدي وارد است. علم‌گرايي، بدون توجه به محدوديت‌هاي روش تجربي، ساير منابع معرفتي و از جمله عقل را ناديده مي‌گيرد. ابزارگرايي نهايتاً منجر به پذيرش نظريات متناقض مي‌گردد و واقع‌گرايي علمي را نفي مي‌كند. انكار اصل عليت نيز، كه ريشه در فهم نادرست اين مفهوم فلسفي دارد، مستلزم نفي هر گونه ارتباط واقعي ميان موجودات جهان است. اين نقدهاي مبنايي در كنار اشكالات ديگري كه در مقاله به آنها پرداخته شده حاكي از ضعف و بي ‌اعتباري نظريه اِم است.