آهنگ تعارفات در زبان فارسي

تعارف‌ در فرهنگ ايراني از جايگاه ويژه‌اي برخوردار است و جلوه‌هاي زباني آن نيز متنوع و شايان ‌توجه‌اند. چون تعارفات در بافت تعاملات زباني گويشوران زبان فارسي به كار مي‌روند، انتظار مي‌رود كه آهنگ گفتار در بيان اين تعارف‌ها متأثر از عوامل گفتماني و از بافتي به بافت ديگر متفاوت باشد. در اين پژوهش، از رويكرد برزيل (1975، 1978، 1997) و برزيل و همكاران (1980) به آهنگ براي بررسي ويژگي‌هاي آهنگين تعارف‌هاي فارسي استفاده شد. ويژگي اين رويكرد نسبت به ديگر رويكردهاي تحليل الگوهاي آهنگ تمركز و توجه آن به تأثير بافت كلامي بر الگوهاي آهنگ است. هر يك از اين الگوها معناي خاص خود را دارند. در اينجا منظور از «معنا» مفاهيمي نگرشي مانند «متعجب» يا «متوقع» يا مفاهيمي دستوري مانند «پرسشي» يا «خبري» نيست. بلكه منظور نقش تعاملي آهنگ است يعني ارزيابي مستمر گفتمان توسط گوينده و انتخاب الگوي آهنگ مناسب با هدف دستيابي به پيوستگي و انسجام در گفتمان. به همين منظور، نواخت و سطح برجستگي هجاهاي آغازه (كليد) و نواختي (پايانه) در 29 عبارت تعارف در سريال هيولا با استفاده از نرم‌افزار پرت برچسب‌زني و تحليل شد. نتايج نشان داد كه نواخت غالب در اين عبارت‌ها از نوع افتان يا هموار است. سطوح زيروبمي كليد عمدتاً ميانه و زير و پايانه عمدتاً ميانه بود. پس از آن از آنجا كه الگوهاي آهنگين هر نمونه از تعارف‌هاي زباني فارسي وابسته به بافت موقعيتي و كلامي آن است و بررسي همۀ نمونه‌هاي گردآوري‌شده در اين پژوهش در مقاله حاضر ممكن نيست، عبارت ̓قربونت برم̒ به عنوان يك نمونه از تعارف‌ها كه با 4 رخداد پرتكرارترين تعارف در پيكره اين پژوهش نيز بود، انتخاب شد و به طور جداگانه تحليل شد. يافته‌ها نشان مي‌دهند كه عبارات تعارف علي‌رغم كليشه‌اي بودن و ثبات واژگاني ـ نحوي مي‌توانند تحث تأثير قراردادهاي اجتماعي ادب، روابط قدرت، پيش‌بيني قضاوت شنونده و انتظار موافقت شنونده الگوهاي آهنگين متفاوتي را نشان دهند.