بررسي تحليلي امكان تغيير در ذات الهي از منظر ملاصدرا و برومر

امكان يا عدم امكان تغيير در ذات الهي يكي از مباحث مشترك متون اسلامي با مسيحيت است. مقالۀ حاضر با روش توصيفي‌ـ تحليلي به دنبال يافتن پاسخ و ارزيابي سؤال «نظر ملاصدرا و برومر دربارۀ امكان تغيير يا عدم تغيير ذات الهي چيست؟» شكل گرفته است و اهم داده‌هاي آن عبارت است از اينكه صدرا اگرچه قائل به عدم تغيير در ذات الهي است، اين بحث را به طور مستقل مطرح نكرده است كه به نظر مي‌رسد اين مسئله جزء مسلمات فكري ايشان به عنوان نواقص امكاني مفروض قرار گرفته است كه از ذات كامل واجب تعالي سلب مي‌شود. ايشان ذيل قاعدۀ «بسيط الحقيقه» و تبيين مسئلۀ «بداء» عدم ورود تغيير و انفعال در اراده و علم الهي را مطرح مي‌كند. صدرا با تفكيك مراتب علم الهي و تمايز مراتب علم ذاتي و فعلي (عدم تغيير علم ذاتي و امكان تغيير در علم فعلي) همچنين ورود تشكيك در ارادۀ الهي معماي تغيير در ذات حق تعالي را به‌راحتي حل كرده است. اين در حالي است كه در مقابل صدرا در نظر برومر ذات حق تعالي تغييرپذير است. ايشان مبتني بر مباني فكري الهيات گشوده به تغييرپذيري ذات حق تعالي را نه‌تنها نقص نمي‌داند بلكه نوعي كمال براي ذات و معناداري ارتباط با ذات تبيين مي‌كند كه به نظر مي‌رسد علاوه بر غفلت از تبعات منفي اين تغييرپذيري دچار دوگانگي‌هاي منطقي شده است. زيرا لازم مي‌شود ذات الهي در عين تغييرپذيري تغييرناپذير نيز باشد.