اهميت واكاوي متون جغرافيايي در شناخت وضعيت زباني جهان اسلام از ديدگاه زبان‌شناسي اجتماعي-تاريخي: مطالعه‌ موردي احسن‌التقاسيم في المعرفه‌الاقاليم

متون جغرافياي تاريخي حاوي اطلاعات اجتماعي، فرهنگي و زباني ارزشمندي هستند. احسن‌التقاسيم في المعرفه‌الاقاليم اثر ابوعبدالله محمد بن احمد مقدسي يكي از اين متون است كه توصيفات دقيقي درباره زبان‌هاي جوامع مسلمان در سده‌ چهارم هجري دارد. هدف پژوهش حاضر بررسي ارزش اين اثر در شناخت وضعيت زبان‌شناسي اجتماعي جوامع اسلامي آن دوره است و به اين پرسش‌ها مي‌پردازد كه گزارش‌هاي مقدسي چه ارزش  زبا‌ن‌شناختي دارد و چگونه به شناسايي كاربرد اجتماعي، پراكندگي و تنوع زباني جوامع مسلمان كمك مي‌كند. بدين منظور، با روش پژوهش توصيفي تحليلي، محتواي گزارش‌هاي زباني مذكور از منظر زبان‌شناسي اجتماعي تاريخي بررسي گرديد و بر اساس مضامين زبان‌شناسي اجتماعي شناسايي‌شده، طبقه‌بندي و تفسير شدند. بررسي محتواي اثر نشان مي‌دهد كه مقدسي بر اساس طرحي ازپيش‌انديشيده و نظام‌مند به وضعيت زباني سرزمين‌هاي اسلامي توجه كرده است و مشاهدات وي تصوير نسبتاً روشني از جغرافياي زباني، تفاوت‌هاي گويشي، انتخاب زبان‌ها و گويش‌ها در موقعيت‌هاي كاربردي مختلف و نگرش اجتماعي به آنها مخصوصاً در يخش شرقي جهان اسلام در سده‌ چهارم ارائه مي‌دهد. همچنين، اين پژوهش از يك‌ سو اهميت توصيف‌هاي جامع و طبقه‌بندي‌شده جغرافيايي تاريخي زبان‌ها و از سوي ديگر، ضرورت واكاوي متون جغرافياي تاريخي براي شناخت وضعيت اجتماعي تاريخي زبان‌هاي ايراني را‌ بيش از پيش آشكار مي‌نمايد.